ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഒരു നിശ്ശബ്ദ വിപ്ലവം നടക്കുകയാണ്. അത് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലങ്ങളിൽ മാത്രം കാണാൻ കഴിയുന്ന മാറ്റമല്ല. അത് പാർട്ടി ഓഫീസുകളിലും പാർലമെന്റിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന പരിവർത്തനവുമല്ല. രാഷ്ട്രീയം എന്താണ്, നേതൃത്വം എന്താണ്, അധികാരം എന്തിനുവേണ്ടിയാണ്, ജനാധിപത്യം എങ്ങനെ ജീവിക്കണം എന്ന ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പുതിയ ഉത്തരങ്ങൾ എഴുതപ്പെടുകയാണ്. ആ പുതിയ ഉത്തരങ്ങളുടെ കേന്ദ്രത്തിൽ സ്ത്രീകളുണ്ട്. സ്ത്രീകൾ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കടന്നുവരുന്നു എന്നതല്ല ഈ മാറ്റത്തിന്റെ സാരം; രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാഷയും ലക്ഷ്യവും രീതിയും അവർ മാറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ചരിത്രസംഭവം.
ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയം ദീർഘകാലം പുരുഷാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് സംസാരിച്ചത്. അധികാരം ഒരു പിരമിഡായി സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു. മുകളിൽ നേതാവ്, താഴെ അനുയായികൾ. തീരുമാനങ്ങൾ മുകളിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഘടന. ശക്തി, നിയന്ത്രണം, അച്ചടക്കം, മത്സരബോധം, എതിരാളിയെ പരാജയപ്പെടുത്തൽ-ഇവയായിരുന്നു രാഷ്ട്രീയ വിജയത്തിന്റെ മാനദണ്ഡങ്ങൾ. ജനങ്ങളെ കേൾക്കുന്നതിനേക്കാൾ ജനങ്ങളെ നയിക്കുകയാണ് നേതൃത്വമെന്ന് കരുതപ്പെട്ടു. കരുതൽ, സഹാനുഭൂതി, പരിചരണം തുടങ്ങിയവ സ്വകാര്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യങ്ങളാണെന്നും പൊതുരാഷ്ട്രീയത്തിന് അവ ദൗർബല്യമാണെന്നും ഒരു സംസ്കാരം രൂപപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, പുതിയ തലമുറ ആ നിർവചനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയാണ്. അവർ അധികാരം പിടിച്ചടക്കാൻ മാത്രം രാഷ്ട്രീയം ചെയ്യുന്നില്ല; അധികാരത്തിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ മാറ്റാനാണ് ശ്രമിക്കുന്നത്. നേതൃത്വം ഒരാളുടെ വ്യക്തിപ്രഭാവമല്ല, കൂട്ടായ്മയുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു. വിജയം എതിരാളിയെ നിശ്ശബ്ദനാക്കുന്നതിലല്ല, കൂടുതൽ മനുഷ്യരെ സംഭാഷണത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നതിലാണെന്ന് അവർ വിശ്വസിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രം അധികാരമല്ല, മനുഷ്യനാണെന്ന് അവർ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.
അതാണ് സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം സംസാരിക്കുന്ന പുതിയ ഭാഷ. സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം അധികാരത്തെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നതിനു പകരം വിതരണം ചെയ്യുന്നു. നേതൃത്വത്തെ വ്യക്തിയിൽ നിന്ന് കൂട്ടായ്മയിലേക്ക് മാറ്റുന്നു. മത്സരത്തെക്കാൾ പരിചരണത്തിനും കരുതലിനും സഹകരണത്തിനും രാഷ്ട്രീയ മൂല്യം നൽകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം സ്ത്രീകളുടെ മാത്രം രാഷ്ട്രീയമല്ല; ജനാധിപത്യത്തെ കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവും കൂടുതൽ മാനുഷികവും കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തപരവുമാക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയമാണ്.
സ്ത്രീവാദ ചിന്തകയായ ബെൽ ഹൂക്സ് പറഞ്ഞത്, “ഫെമിനിസം പുരുഷന്മാർക്കെതിരായ പ്രസ്ഥാനം അല്ല; ആധിപത്യത്തിനെതിരായ പ്രസ്ഥാനമാണ്.” ഈ വാചകം സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഏറ്റവും കൃത്യമായ നിർവചനമാണ്. സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം പുരുഷന്മാരെ മാറ്റിനിർത്താനുള്ള പദ്ധതിയല്ല. മനുഷ്യനെ കീഴടക്കുന്ന എല്ലാ അധികാരഘടനകളെയും ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള രാഷ്ട്രീയമാണ്. ജാതി, വർഗം, മതം, ലിംഗം, ഭാഷ, സാമ്പത്തിക അസമത്വം-മനുഷ്യനെ മനുഷ്യനേക്കാൾ താഴെയാക്കുന്ന എല്ലാ വ്യവസ്ഥകളോടുമുള്ള വിമർശനമാണ് അത്.
ഇന്ത്യൻ സാഹചര്യത്തിൽ നിവേദിത മേനോൻ ഈ ചിന്തയെ കൂടുതൽ വികസിപ്പിക്കുന്നു. സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം നിയമസഭയിൽ നിയമങ്ങൾ പാസാക്കുന്നതിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. കുടുംബത്തിൽ, സർവകലാശാലയിൽ, മാധ്യമങ്ങളിൽ, തൊഴിൽസ്ഥലങ്ങളിൽ, കോടതികളിൽ, തെരുവുകളിൽ, ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത്—അസമത്വം എവിടെയുണ്ടോ അവിടെയെല്ലാം അത് ഇടപെടുന്നു. “സ്വകാര്യം രാഷ്ട്രീയമാണ്” എന്ന സ്ത്രീപക്ഷ ആശയം കുടുംബജീവിതത്തിൽ നിന്ന് ദേശീയരാഷ്ട്രീയം വരെ ബാധകമാണെന്ന് അവർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. നാൻസി ഫ്രേസറിന്റെ സാമൂഹികനീതി സിദ്ധാന്തവും ഇതേ ദിശയിലാണ്. നീതി എന്നത് സാമ്പത്തിക പുനർവിതരണം മാത്രം കൊണ്ടല്ല; അംഗീകാരവും തുല്യ പങ്കാളിത്തവും ഉറപ്പാക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ ഘടനകളിലൂടെയാണ് അത് സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നത്. അധികാരകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് ഇതുവരെ കേൾക്കപ്പെടാത്ത ശബ്ദങ്ങളെ കൊണ്ടുവരിക എന്നതാണ് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പരീക്ഷണം. ഈ ചിന്തകൾ ഇന്ന് പുസ്തകങ്ങളിൽ മാത്രം ജീവിക്കുന്നില്ല. ഇന്ത്യയുടെ സമകാലീന പൊതുജീവിതത്തിൽ അവയ്ക്ക് വിവിധ രൂപങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നുണ്ട്.
വിദ്യാർത്ഥി പ്രതിനിധിയായ നേഹ ബോറ വിദ്യാഭ്യാസ സ്ഥാപനങ്ങളെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആദ്യ പരീക്ഷണശാലകളായി കാണുന്നു. വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള അവകാശം നഷ്ടപ്പെടുന്ന നിമിഷം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ് തകരുന്നതെന്ന് അവരുടെ പൊതുഇടപെടലുകൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. സർവകലാശാലകൾ വെറും ബിരുദം നൽകുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളല്ല; വിമർശനാത്മക പൗരന്മാരെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഇടങ്ങളാണ്.
സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയായ നേഹ ഭാരതി ദുരന്തബാധിതരുടെയും അറ്റത്തുള്ള മനുഷ്യരുടെയും ജീവിതത്തെ പൊതുനയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരുന്നു. ക്ഷേമം ഭരണാധികാരിയുടെ ഔദാര്യമല്ല; ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന അവകാശമാണെന്ന ചിന്തയാണ് അവരുടെ ഇടപെടലുകളുടെ അടിസ്ഥാനമായി കാണപ്പെടുന്നത്. കരുണയെ സ്വകാര്യധാർമ്മികതയിൽ നിന്ന് പൊതുരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമാക്കി മാറ്റുന്ന സമീപനമാണത്.
കലാകാരിയായ നേഹ സിംഗ് റാത്തോർ സംഗീതത്തെ പ്രതിഷേധത്തിന്റെ ജനകീയ ഭാഷയാക്കുന്നു. ഒരു പാട്ടിന് ഒരു പ്രസംഗത്തേക്കാൾ ആഴത്തിൽ ജനങ്ങളുടെ അനുഭവങ്ങളെ സ്പർശിക്കാൻ കഴിയുമെന്ന് അവർ തെളിയിക്കുന്നു. അധികാരത്തെ ഭയക്കാത്ത കല ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ശ്വാസകോശമാണ്. കലയും രാഷ്ട്രീയവും വേർതിരിക്കാനാവില്ലെന്ന് അവരുടെ സൃഷ്ടികൾ നിരന്തരം ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.
മൂവരും ഒരേ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയിൽ നിന്നുള്ളവരല്ല. ഒരേ സംഘടനയിൽ നിന്നുമല്ല. എന്നിരുന്നാലും അവരുടെ ഇടപെടലുകളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന പൊതുസൂത്രം വ്യക്തമാണ്-അധികാരത്തോട് ഉത്തരവാദിത്തം ആവശ്യപ്പെടുക, മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിനെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുക, അനീതിയെ സാധാരണവൽക്കരിക്കാൻ അനുവദിക്കാതിരിക്കുക.
ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട മറ്റൊരു പ്രധാന മാറ്റമുണ്ട്. ഒരുകാലത്ത് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യം പലപ്പോഴും പുരുഷരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ശൈലി അനുകരിക്കുന്നതായിരുന്നുവെന്ന് വിമർശനം ഉയർന്നിരുന്നു. ശക്തി തെളിയിക്കാൻ കൂടുതൽ ആക്രമണാത്മകമാകേണ്ടിവന്നു. എന്നാൽ പുതിയ തലമുറ ആ മാതൃകയെ തന്നെ നിരസിക്കുന്നു. കരുതൽ ദൗർബല്യമല്ല, രാഷ്ട്രീയശക്തിയാണ്. സഹാനുഭൂതി സ്വകാര്യവികാരമല്ല, പൊതുനയത്തിന്റെ അടിത്തറയാണ്. പരിചരണം കുടുംബത്തിന്റെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമല്ല, രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
ഈ പുതിയ രാഷ്ട്രീയഭാഷ ഇന്ത്യയിലെ ചില പ്രധാന പൊതുപ്രവർത്തകരുടെ ഇടപെടലുകളിലും കാണാം. രാഹുൽ ഗാന്ധി കഴിഞ്ഞ വർഷങ്ങളിലായി ഭരണഘടന, സാമൂഹ്യനീതി, വിദ്വേഷരാഷ്ട്രീയത്തിനെതിരായ വിമർശനം, സ്നേഹത്തിന്റെയും സംഭാഷണത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രീയം എന്നിവയെ തന്റെ പൊതുപ്രസംഗങ്ങളിൽ ശക്തമായി ഉയർത്തിക്കാട്ടിയിട്ടുണ്ട്. ഭാരത് ജോഡോ യാത്രയും തുടർന്നുള്ള പൊതുപരിപാടികളും തെരുവിൽ ജനങ്ങളുമായി നേരിട്ട് സംവദിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയശൈലി രൂപപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചതായി വ്യാപകമായി വിലയിരുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
അതേസമയം പ്രിയങ്ക ഗാന്ധിയുടെ പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങളിലും മറ്റൊരു ശൈലി കാണാം. ദുരന്തബാധിത പ്രദേശങ്ങളിലേക്കുള്ള സന്ദർശനങ്ങൾ, ജനങ്ങളുമായി നേരിട്ടുള്ള ആശയവിനിമയം, പ്രാദേശിക പ്രശ്നങ്ങളിൽ സാന്നിധ്യം അറിയിക്കൽ-ഇവയിലൂടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയം ജനജീവിതത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടരുതെന്ന സന്ദേശമാണ് അവർ നൽകുന്നത്. നേതാവ് വേദിയിലുള്ള പ്രസംഗകൻ മാത്രമല്ല; ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് കടന്നുവരുന്ന സാന്നിധ്യവുമാകണം എന്ന ആശയം ഇവിടെ ശക്തമാകുന്നു.
ഇതേ മാറ്റം ഔപചാരിക രാഷ്ട്രീയത്തിന് പുറത്തും പ്രകടമാണ്. രഞ്ജിനി ഹരിദാസ് പോലുള്ള പൊതുപ്രവർത്തകർ സ്ത്രീകൾക്കെതിരായ ഓൺലൈൻ അതിക്രമങ്ങൾ, ലിംഗസമത്വം, പൗരസ്വാതന്ത്ര്യം, സാമൂഹിക വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പരസ്യമായി നിലപാട് സ്വീകരിക്കുമ്പോൾ പൊതുജീവിതത്തിന്റെ അതിരുകൾ വികസിക്കുന്നു. മാധ്യമം, കല, സാംസ്കാരിക ഇടങ്ങൾ-ഇവയെല്ലാം രാഷ്ട്രീയ സംവാദത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. രാഷ്ട്രീയം ഇനി രാഷ്ട്രീയക്കാരുടെ മാത്രം മേഖലയല്ല; പൊതുജീവിതത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്തത്തോടെ സംസാരിക്കുന്ന എല്ലാവരുടെയും മേഖലയാണ്.
ഇവിടെയാണ് പുതിയ തലമുറയുടെ പ്രത്യേകത. ഇവർ വ്യക്തിപൂജയുടെ രാഷ്ട്രീയം നിർമ്മിക്കുന്നില്ല. കൂട്ടായ്മയുടെ രാഷ്ട്രീയം നിർമ്മിക്കുന്നു. ഒരാൾ പരാജയപ്പെട്ടാൽ പ്രസ്ഥാനം അവസാനിക്കാത്ത രാഷ്ട്രീയം. ഒരു നേതാവ് ഇല്ലാതായാലും ആശയം മുന്നോട്ടുപോകുന്ന രാഷ്ട്രീയം. ഇത് വ്യക്തികേന്ദ്രിത രാഷ്ട്രീയത്തിൽ നിന്ന് ശൃംഖലാകേന്ദ്രിത രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള മാറ്റമാണ്.
പാറ്റകളെ നോക്കുക. ഓരോ പാറ്റയും ചെറുതാണ്. പക്ഷേ അവയുടെ ശക്തി ശരീരത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിലല്ല; കൂട്ടായ്മയുടെ സംഘടനയിലാണ്. ഒരൊറ്റ പാറ്റയ്ക്ക് വഹിക്കാനാവാത്ത ഭാരം ഒരു കൂട്ടം പാറ്റകൾ അനായാസം വഹിക്കുന്നു. തടസ്സം വന്നാൽ അവ പിന്നോട്ടുപോകുന്നില്ല; പുതിയ വഴി കണ്ടെത്തുന്നു. ഒരു കേന്ദ്രനേതാവിന്റെ ഉത്തരവിനേക്കാൾ പരസ്പരസഹകരണമാണ് അവയുടെ നിലനിൽപ്പിന്റെ രഹസ്യം.
പുതിയ സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയവും അതുതന്നെയാണ്. വ്യക്തിയുടെ വീരകഥയെക്കാൾ കൂട്ടായ പ്രതിരോധം. അധികാരത്തിന്റെ പിരമിഡിനെക്കാൾ ബന്ധങ്ങളുടെ വല. ഉത്തരവുകളെക്കാൾ സംഭാഷണം. ഭയത്തെക്കാൾ പ്രത്യാശ. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് രാഷ്ട്രീയം പാർലമെന്റിൽ മാത്രം നടക്കാത്തത്. അത് ക്യാമ്പസിലും, ദുരന്താശ്വാസ ക്യാമ്പിലും, യൂട്യൂബ് പാട്ടിലും, കോടതിയിലും, ഗ്രാമസഭയിലും, തെരുവിലെ പ്രതിഷേധത്തിലും, സോഷ്യൽ മീഡിയയിലും ഒരുപോലെ ജീവിക്കുന്നത്. ജനാധിപത്യം സ്ഥാപനങ്ങളിൽ മാത്രം അല്ല; മനുഷ്യരുടെ പരസ്പരബന്ധങ്ങളിലും ജീവിക്കുന്നുവെന്ന് ഈ രാഷ്ട്രീയം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഈ മാറ്റത്തെ ചിലർ ദൗർബല്യമായി കാണാം. കരുതലിന്റെ ഭാഷയെ “മൃദുവായ രാഷ്ട്രീയം” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാം. എന്നാൽ, ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് മറ്റൊന്നാണ്. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാമൂഹിക പരിവർത്തനങ്ങൾ പലപ്പോഴും കരുതലിന്റെയും ഐക്യത്തിന്റെയും ഭാഷയിലാണ് ആരംഭിച്ചത്. മനുഷ്യനെ ശത്രുവല്ല, സഹപൗരനായി കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയം മാത്രമാണ് ദീർഘകാല ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിത്തറ പാകുന്നത്.
അതുകൊണ്ട് നേഹ ബോറയുടെയും നേഹ ഭാരതിയുടെയും നേഹ സിംഗ് റാത്തോറിന്റെയും പൊതുപ്രവർത്തനങ്ങൾ മൂന്ന് വ്യക്തികളുടെ കഥകളായി മാത്രം കാണാൻ കഴിയില്ല. അവ വ്യത്യസ്ത സാമൂഹിക ഇടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന ഒരേ രാഷ്ട്രീയ സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ പ്രകടനങ്ങളാണ്. അതേ സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ചില അംശങ്ങൾ രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ പൊതുഭാഷയിലും, പ്രിയങ്ക ഗാന്ധിയുടെ ജനസാന്നിധ്യത്തിലും, രഞ്ജിനി ഹരിദാസ് പോലുള്ള പൊതുപ്രവർത്തകരുടെ ഇടപെടലുകളിലും വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ കാണാം. അവരുടെ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾ തമ്മിൽ ഒരുപോലെയാണെന്നല്ല ഇതിന്റെ അർത്ഥം; മറിച്ച്, പൊതുജീവിതത്തിൽ കരുതൽ, പങ്കാളിത്തം, മനുഷ്യകേന്ദ്രിത സമീപനം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്ന ഒരു വിശാല പ്രവണതയിലേക്കാണ് ഇവ വിരൽചൂണ്ടുന്നത്.
ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടുത്ത അധ്യായം ആരാണ് അധികാരത്തിൽ വരുന്നത് എന്ന ചോദ്യത്തിൽ മാത്രം തീരുമാനിക്കപ്പെടില്ല. അധികാരം എങ്ങനെ പങ്കിടപ്പെടുന്നു, ആരുടെ ശബ്ദമാണ് കേൾക്കപ്പെടുന്നത്, സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും ദുർബലരായ മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം പൊതുനയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലാകുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യങ്ങളിലാണ് അതിന്റെ ഭാവി നിശ്ചയിക്കപ്പെടുക.
അതാണ് സ്ത്രീപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം. രാഷ്ട്രീയം ഭരിക്കുന്നതിനല്ല; കേൾക്കുന്നതിനാണ്. രാഷ്ട്രീയം ജയിക്കുന്നതിനല്ല; മനുഷ്യരെ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നതിനാണ്. രാഷ്ട്രീയം അധികാരത്തിന്റെ ആഘോഷമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിന്റെ സംരക്ഷണമാണ്. പ്രതിഷേധത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യാശയിലേക്കുള്ള യാത്രയുടെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം അതാണ്. സ്ത്രീകൾ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കടന്നുവരുന്നതിന്റെ വിഷയമല്ല . രാഷ്ട്രീയം തന്നെ കൂടുതൽ മനുഷ്യസ്നേഹപരവും കൂടുതൽ ജനാധിപത്യപരവും കൂടുതൽ നീതിയുക്തവുമാവുകയാണ്.
