മനുഷ്യൻ മരിച്ചാൽ അവസാനിക്കുന്നത് ജീവിതമാണ്. എന്നാൽ കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളായ ചില സ്ത്രീകളുടെ കാര്യത്തിൽ മരണം പോലും അവരുടെ ദുരിതങ്ങൾക്ക് അവസാനമാകുന്നില്ല. ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തൊഴിലുടമയുടെ വീടിന്റെ അടച്ചിട്ട മുറികളിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടവർ, മരിച്ചശേഷം ആശുപത്രി മോർച്ചറികളുടെ തണുത്ത അറകളിൽ വീണ്ടും തടവിലാക്കപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാൻ അവർക്ക് ഇനി ഒരു യാത്ര മാത്രമേ ബാക്കിയുള്ളൂ. പക്ഷേ, ആ യാത്രയ്ക്കുപോലും അനുമതിയും പണവും രേഖകളും കാത്തിരിക്കണം. ലെബനനിലെ ആശുപത്രി മോർച്ചറികളിൽ തിരിച്ചറിയപ്പെടാനും സംസ്കരിക്കപ്പെടാനും കാത്തുകിടക്കുന്ന കുടിയേറ്റ വനിതാ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതവും മരണവും ആഗോളവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട തൊഴിൽ വിപണിയുടെ ഏറ്റവും ക്രൂരമായ മനുഷ്യാവകാശ പ്രതിസന്ധികളിലൊന്നാണ്.
എത്യോപ്യ, ശ്രീലങ്ക, ഫിലിപ്പീൻസ് തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ലെബനനിലെത്തുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകൾ വീട്ടുജോലിക്കാരായാണ് തൊഴിൽ ചെയ്യുന്നത്. സ്വന്തം കുടുംബത്തിന്റെ ദാരിദ്ര്യം കുറയ്ക്കാനും കുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും മാതാപിതാക്കളുടെ ചികിത്സയ്ക്കും മെച്ചപ്പെട്ട ജീവിതത്തിനും വേണ്ടിയാണ് അവർ ആയിരക്കണക്കിന് കിലോമീറ്ററുകൾ അകലെയുള്ള രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് യാത്ര തിരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ അവരെ കാത്തിരിക്കുന്നത് തൊഴിൽ മാത്രമല്ല; നിയന്ത്രണവും ചൂഷണവും ഒറ്റപ്പെടലും പലപ്പോഴും അദൃശ്യമായ തടവറകളുമാണ്. ലെബനനിലെ കഫാല സംവിധാനം ഈ ചൂഷണത്തിന് നിയമപരമായ അടിത്തറ ഒരുക്കുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ താമസവും തൊഴിൽബന്ധവും നിയമപരമായ നിലനിൽപ്പും തൊഴിലുടമയുടെ നിയന്ത്രണവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഈ സംവിധാനം ഒരു തൊഴിലുടമയെ തൊഴിലാളിയുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അധികാരിയായി മാറ്റുന്നു. പാസ്പോർട്ട് പിടിച്ചുവെക്കൽ, ശമ്പളം നൽകാതിരിക്കൽ, വിശ്രമം നിഷേധിക്കൽ, പുറത്തുപോകാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം തടയൽ, ശാരീരികവും മാനസികവുമായ പീഡനം എന്നിവ പലപ്പോഴും ഈ ബന്ധത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.
കുടിയേറ്റ വനിതാ തൊഴിലാളികളുടെ മരണങ്ങൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു ഭീകരമായ യാഥാർഥ്യം കൂടി പുറത്തുവരുന്നു. അവർ എങ്ങനെ മരിച്ചു എന്ന ചോദ്യത്തിനൊപ്പം അവരുടെ മൃതദേഹങ്ങൾക്ക് എന്ത് സംഭവിച്ചു എന്ന ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. 2024 നവംബറിൽ ഇസ്രായേൽ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട എത്യോപ്യൻ വീട്ടുജോലിക്കാരി അയ്നലെം ദോല ഹുണ്ടിനോയുടെ മൃതദേഹം വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറവും മോർച്ചറിയിൽ കാത്തുകിടക്കുന്നതായി റിപ്പോർട്ട് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയിൽ ജീവൻ നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരു സ്ത്രീയുടെ ശരീരത്തിന് സ്വന്തം മണ്ണിൽ അന്ത്യവിശ്രമം ലഭിക്കാനുള്ള അവകാശം പോലും ഉറപ്പാക്കാൻ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. തൊഴിലാളിയുടെ ജീവിതം വിലകുറഞ്ഞതായിരുന്നെങ്കിൽ മരണാനന്തരമുള്ള അവളുടെ അസ്തിത്വവും അതേ അവഗണനയുടെ ഇരയാകുന്നു.
ഐഷ കുമ്സ അബാഫോജിയുടെ കഥ ഈ സംവിധാനത്തിന്റെ മറ്റൊരു മുഖമാണ്. ഇരുപതുകളിലുള്ള ഐഷ ലെബനനിലെ ഒരു വീട്ടിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നതിനിടെ മാനസികവും ശാരീരികവും വാക്കുകളിലൂടെയുമുള്ള പീഡനങ്ങൾ നേരിട്ടു. രക്ഷപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ തന്നെ ലെബനനിലെത്തിച്ച റിക്രൂട്ട്മെന്റ് ഏജൻസിയുടെ സഹായം തേടിയെങ്കിലും അവളുടെ പരാതികൾക്ക് മറുപടി ലഭിച്ചില്ല. ഒടുവിൽ തൊഴിലുടമയുടെ വീട്ടിൽനിന്ന് രക്ഷപ്പെട്ട അവൾ 2024 നവംബർ 17-ന് വാഹനാപകടത്തിൽ മരിച്ചു. തിരിച്ചറിയൽ രേഖകളില്ലാതെ ആശുപത്രിയിലെത്തിച്ച മൃതദേഹം ഏറെക്കാലം പേരില്ലാത്ത ശരീരമായി മോർച്ചറിയിൽ കിടന്നു. അവളുടെ കുടുംബം ഏകദേശം ഒരു വർഷത്തോളം മകളുടെ മരണവിവരം പോലും അറിഞ്ഞിരുന്നില്ല. പിന്നീട് തിരിച്ചറിയൽ സ്ഥിരീകരിച്ചപ്പോഴും മൃതദേഹം എന്തുചെയ്യണമെന്ന കാര്യത്തിൽ തീരുമാനമെടുക്കാൻ കുടുംബത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല. സാമ്പത്തിക പരാധീനതയും ഔദ്യോഗിക രേഖകൾ ലഭിക്കാനുള്ള ബുദ്ധിമുട്ടും അവളുടെ അന്ത്യകർമങ്ങൾ വീണ്ടും അനിശ്ചിതത്വത്തിലാക്കി. ഇവിടെ ഒരു ചോദ്യം ഉയരുന്നു: ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ സഹായം തേടിയ ഒരു സ്ത്രീയെ സംരക്ഷിക്കാതിരുന്ന റിക്രൂട്ട്മെന്റ് ഏജൻസിക്ക് അവളുടെ മരണശേഷം എന്തെങ്കിലും ഉത്തരവാദിത്തമില്ലേ?
അയ്നലെമിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഉത്തരവാദിത്തം കൈമാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വിചിത്രമായ കളിയാണ് കാണുന്നത്. തൊഴിലുടമയും കുടുംബത്തിലെ ഇരുപതിലധികം പേരും ഇസ്രായേൽ വ്യോമാക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ അവളുടെ കാര്യത്തിൽ ഇടപെടേണ്ടവർ തന്നെ പ്രതിസന്ധിയിലായി. അവളെ റിക്രൂട്ട് ചെയ്ത ഏജൻസി, ഇൻഷുറൻസ് കമ്പനി, തൊഴിലുടമയുടെ ബന്ധുക്കൾ, എത്യോപ്യൻ കോൺസുലേറ്റ് എന്നിവർക്കിടയിൽ ഉത്തരവാദിത്തം ചിതറിപ്പോയി. ഇൻഷുറൻസ് കാലാവധി മരണത്തിന് ഒരു മാസം മുമ്പ് അവസാനിച്ചിരുന്നു. യുദ്ധസാഹചര്യമാണ് പോളിസി പുതുക്കാതിരുന്നതിന് കാരണമെന്ന് ഏജൻസി വിശദീകരിച്ചപ്പോൾ, തൊഴിലാളിയുടെ ഇൻഷുറൻസും നിയമപരമായ രേഖകളും ഉറപ്പാക്കേണ്ടത് തൊഴിലുടമയുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണെന്ന് മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടി. അതിലും ഗുരുതരമായ കാര്യം, അയ്നലെമിനെ ലെബനനിൽ സംസ്കരിച്ചുവെന്ന് കുടുംബത്തെ അറിയിച്ചിരുന്നുവെങ്കിലും അവളുടെ മൃതദേഹം അപ്പോഴും സൈദോൺ ആശുപത്രിയിലെ മോർച്ചറിയിൽ കിടക്കുകയായിരുന്നു എന്നതാണ്. സ്വന്തം മകളുടെ മരണം കുടുംബത്തിന് രണ്ടുതവണ അറിയേണ്ടിവന്ന ദുരന്തം. ഒരിക്കൽ അവൾ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത; രണ്ടാമത്, സംസ്കരിച്ചുവെന്ന് കരുതിയ മൃതദേഹം ഇപ്പോഴും മോർച്ചറിയിലുണ്ടെന്ന വാർത്ത.
മറ്റൊരു എത്യോപ്യൻ തൊഴിലാളിയായ മിമി അഷാബോയുടെ മൃതദേഹം ബെയ്റൂട്ടിലെ റഫീഖ് ഹരീരി ആശുപത്രിയിലും അനിശ്ചിതത്വത്തിലാണ്. 2026 ഏപ്രിൽ 8-ന് ഇസ്രായേൽ വ്യോമാക്രമണത്തിൽ തൊഴിലുടമയോടൊപ്പം കൊല്ലപ്പെട്ട മിമിയുടെ മൃതദേഹം ആദ്യം തിരിച്ചറിയപ്പെടാത്ത നിലയിലാണ് ആശുപത്രിയിൽ രേഖപ്പെടുത്തിയത്. പിന്നീട് പാസ്പോർട്ടും ഇൻഷുറൻസ് കാർഡും ലഭിച്ചതോടെ തിരിച്ചറിയൽ സാധ്യമായി. എന്നാൽ ഇൻഷുറൻസ് കാലാവധി അവസാനിച്ചതും മൃതദേഹത്തിന്റെ അവസ്ഥ മോശമായതും നാട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാനുള്ള നടപടികൾ സങ്കീർണമാക്കി. കുടുംബം മൃതദേഹം എത്യോപ്യയിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും അന്തിമ തീരുമാനം വൈകുകയാണ്. യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട മനുഷ്യരുടെ എണ്ണത്തിൽ പോലും കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളുടെ ദേശീയത തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്തവിധം കണക്കുകൾ അവ്യക്തമാകുമ്പോൾ അവരുടെ ജീവിതവും മരണവും ഔദ്യോഗിക രേഖകളിൽനിന്ന് എത്രത്തോളം അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നുവെന്ന് ഈ സംഭവങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ശ്രീലങ്കൻ തൊഴിലാളിയായ റഹ്മയുടെ കഥ ഈ ദുരന്തത്തിന്റെ മറ്റൊരു മാനുഷിക വശം തുറന്നുകാട്ടുന്നു. ഇരുപത് വർഷത്തിലേറെയായി ലെബനനിൽ ജോലി ചെയ്തിരുന്ന റഹ്മയ്ക്ക് സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങണമെന്ന ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നു. എന്നാൽ രേഖകളിലെ പ്രശ്നങ്ങൾ കാരണം അതിനുപോലും കഴിഞ്ഞില്ല. യുദ്ധകാലത്ത് സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാതെ ഹബ്ബൂഷിൽ തുടരുകയായിരുന്നു അവർ. ആളുകൾ വീടുകൾ ഉപേക്ഷിച്ച് പലായനം ചെയ്തപ്പോൾ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട പൂച്ചകൾക്കും നായകൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകിക്കൊണ്ട് അവൾ അവിടെത്തന്നെ ജീവിച്ചു. ഒടുവിൽ ഇസ്രായേൽ ഡ്രോൺ ആക്രമണത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. മൃതദേഹം നാട്ടിലെത്തിക്കാൻ കുടുംബത്തിന് പണമില്ലായിരുന്നു. ശ്രീലങ്കൻ എംബസിയും യാത്രാച്ചെലവ് ഏറ്റെടുക്കാൻ തയ്യാറായില്ല. ഒടുവിൽ ഒരു സുമനസ്സിന്റെ ഇടപെടലിൽ ഏകദേശം 600 ഡോളർ ചെലവഴിച്ചാണ് ലെബനനിൽ തന്നെ സംസ്കരിച്ചത്. ഇരുപത് വർഷം അധ്വാനിച്ച രാജ്യത്തുനിന്ന് സ്വന്തം നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാൻ കഴിയാതിരുന്ന സ്ത്രീക്ക് മരണശേഷവും സ്വന്തം മണ്ണിലേക്ക് മടങ്ങാനായില്ല. അവളുടെ അവസാന യാത്രയുടെ ചെലവ് പോലും കുടുംബത്തിനും സഹപ്രവർത്തകർക്കും താങ്ങാനാവാത്ത ഭാരമായി.
ഈ കേസുകളെല്ലാം ഒറ്റപ്പെട്ട ദുരന്തങ്ങളല്ല. ഇവയുടെ പിന്നിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാമ്പത്തികവും നിയമപരവുമായ ഘടനയെ പരിശോധിക്കുമ്പോഴാണ് യഥാർത്ഥ പ്രശ്നം വ്യക്തമാകുന്നത്. ലെബനനിലെ കഫാല സംവിധാനം കുടിയേറ്റ വീട്ടുജോലിക്കാരെ രാജ്യത്തെ തൊഴിൽനിയമത്തിന്റെ സാധാരണ സംരക്ഷണങ്ങളിൽനിന്ന് പുറത്തുനിർത്തുന്നു. തൊഴിലുടമയുടെ സ്പോൺസർഷിപ്പുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവരുടെ താമസാനുമതിയും തൊഴിൽബന്ധവും സ്വതന്ത്രമായ തൊഴിൽജീവിതം അസാധ്യമാക്കുന്നു. തൊഴിലുടമയുടെ അനുമതിയില്ലാതെ ജോലി മാറുന്നതും പലപ്പോഴും രാജ്യം വിടുന്നതും പ്രയാസകരമാകുന്നു. തൊഴിലാളിയുടെ പാസ്പോർട്ടും തിരിച്ചറിയൽ രേഖകളും തൊഴിലുടമയോ ഏജൻസിയോ കൈവശം വയ്ക്കുന്ന സാഹചര്യം അവരുടെ ജീവിതത്തെ കൂടുതൽ അപകടത്തിലാക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിലോ അപകടത്തിലോ മരിച്ചാൽ തിരിച്ചറിയാൻ ആവശ്യമായ രേഖകൾ പോലും മൃതദേഹത്തോടൊപ്പം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. അങ്ങനെ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ സ്വാതന്ത്ര്യം നിഷേധിച്ച സംവിധാനം മരണശേഷം തിരിച്ചറിയലും അന്ത്യകർമങ്ങളും തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു.
ഇവിടെ ഇൻഷുറൻസ് സംവിധാനത്തിന്റെ പങ്കും ഗൗരവമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതാണ്. ഒരു കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളിയുടെ മരണശേഷം മൃതദേഹം നാട്ടിലെത്തിക്കാൻ ഏകദേശം 4,000 ഡോളർ വരെ ചെലവാകാമെന്നാണ് അന്വേഷണത്തിലെ കണക്ക്. സ്വന്തം നാട്ടിൽനിന്ന് കടം വാങ്ങിയും കുടുംബത്തിന്റെ സ്വർണം പണയംവെച്ചും വിദേശത്ത് തൊഴിൽ തേടിയെത്തുന്ന സ്ത്രീകളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് ഈ തുക താങ്ങാനാവില്ല. ഇൻഷുറൻസ് കാലാവധി അവസാനിച്ചാൽ ഉത്തരവാദിത്തം ആരുടേതാണ്? യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ ഇൻഷുറൻസ് പരിരക്ഷ ബാധകമല്ലെന്ന നിലപാട് സ്വീകരിക്കാമോ? തൊഴിലുടമയും റിക്രൂട്ട്മെന്റ് ഏജൻസിയും ഇൻഷുറൻസ് കമ്പനിയും സർക്കാരും പരസ്പരം ഉത്തരവാദിത്തം കൈമാറുമ്പോൾ ഒരു മൃതദേഹത്തിന്റെ അന്തിമവിധി നിർണയിക്കേണ്ടത് ആരാണ്? തൊഴിലാളിയെ വിദേശത്തേക്ക് അയക്കുമ്പോൾ ഓരോ രേഖയും പരിശോധിക്കുന്ന ഭരണകൂടങ്ങൾക്ക് മരണശേഷം അവളുടെ മൃതദേഹം കുടുംബത്തിലെത്തിക്കാനുള്ള സംവിധാനമില്ലാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്?
ഇതിൽ ഏറ്റവും അപമാനകരമായ വൈരുധ്യം മറ്റൊന്നാണ്. തൊഴിലാളി ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അവളുടെ വിസയും താമസാനുമതിയും തൊഴിൽസ്ഥിതിയും നിരീക്ഷിക്കാൻ നിരവധി സ്ഥാപനങ്ങളുണ്ട്. തൊഴിലുടമയുണ്ട്, ഏജൻസിയുണ്ട്, ഇൻഷുറൻസ് കമ്പനിയുണ്ട്, കുടിയേറ്റകാര്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്ന സർക്കാർ സംവിധാനങ്ങളുണ്ട്. എന്നാൽ അവൾ മരിച്ചാൽ ഈ സംവിധാനങ്ങളെല്ലാം ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്ന് പിന്മാറുന്നു. ജീവനുള്ള ശരീരത്തെ നിയന്ത്രിക്കാൻ സംവിധാനങ്ങൾ അനവധിയാണ്; മരിച്ച ശരീരത്തിന് മാന്യമായ അന്ത്യവിശ്രമം ഉറപ്പാക്കാൻ ആരുമില്ല. മനുഷ്യനെ തൊഴിൽശേഷിയായി മാത്രം കാണുന്ന വിപണിയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം ഇതാണ്.
ഇത് ലെബനനിലെ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിലേക്ക് തൊഴിൽ തേടിപ്പോകുന്ന ദക്ഷിണേഷ്യൻ സ്ത്രീകളുടെയും പുരുഷന്മാരുടെയും ജീവിതം ഇതേ അപകടസാധ്യതകൾ നേരിടുന്നുണ്ട്. ഇന്ത്യയിൽനിന്നും നേപ്പാളിൽനിന്നും ബംഗ്ലാദേശിൽനിന്നും ശ്രീലങ്കയിൽനിന്നും ഫിലിപ്പീൻസിൽനിന്നും ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളാണ് ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളിലേക്കും യൂറോപ്പിലേക്കും മറ്റു തൊഴിൽകേന്ദ്രങ്ങളിലേക്കും പോകുന്നത്. അവരെ വിദേശത്തേക്ക് അയക്കുന്ന റിക്രൂട്ട്മെന്റ് ഏജൻസികൾക്ക് തൊഴിൽ കരാറുകൾ ഉറപ്പാക്കുന്നതിലും കമ്മീഷൻ നേടുന്നതിലും വലിയ താൽപര്യമുണ്ട്. എന്നാൽ തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ പീഡനങ്ങൾ, ശമ്പളനിഷേധം, പാസ്പോർട്ട് പിടിച്ചുവെക്കൽ, മരണം, മൃതദേഹം നാട്ടിലെത്തിക്കൽ തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ എത്രത്തോളമുണ്ട്? പ്രവാസി തൊഴിലാളിയുടെ മരണത്തെ കുടുംബത്തിന്റെ സ്വകാര്യദുരന്തമായി ചുരുക്കുന്നത് ഭരണകൂടങ്ങളുടെ ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്നുള്ള ഒളിച്ചോട്ടമാണ്.
കേരളത്തിന്റെ അനുഭവത്തിലും ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വലിയ പ്രസക്തിയുണ്ട്. കേരളത്തിൽ തൊഴിൽ തേടിയെത്തുന്ന അന്തർസംസ്ഥാന തൊഴിലാളികളെക്കുറിച്ചും വിദേശരാജ്യങ്ങളിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന മലയാളി പ്രവാസികളെക്കുറിച്ചും നാം സംസാരിക്കാറുണ്ട്. എന്നാൽ തൊഴിലാളിയുടെ മനുഷ്യാവകാശം എന്നത് ശമ്പളം ലഭിക്കുന്നതിലും തൊഴിൽസ്ഥലത്തെ സുരക്ഷയിലും മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. തിരിച്ചറിയൽ രേഖകൾ കൈവശം വയ്ക്കാനുള്ള അവകാശം, സ്വതന്ത്രമായി ജോലി മാറാനുള്ള അവകാശം, പീഡനങ്ങളിൽനിന്നുള്ള സംരക്ഷണം, മരണമുണ്ടായാൽ കുടുംബത്തെ അറിയിക്കാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം, മൃതദേഹം നാട്ടിലെത്തിക്കാനുള്ള അവകാശം, മാന്യമായ അന്ത്യകർമങ്ങൾക്കുള്ള ഉറപ്പ് എന്നിവയും തൊഴിൽനീതിയുടെ ഭാഗമാണ്. കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളിയെ തൊഴിൽവിപണിയിലെ ഒരു ഘടകമായി മാത്രമല്ല, അവകാശങ്ങളുള്ള മനുഷ്യനായി കാണുന്ന നയമാണ് ആവശ്യമായത്.
ലെബനനിലെ ആരോഗ്യ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ കണക്കുകളിൽ 2026 മാർച്ച് 2 മുതൽ സെപ്റ്റംബർ 2 വരെയുള്ള ഇസ്രായേൽ ആക്രമണങ്ങളിൽ കൊല്ലപ്പെടുകയോ പരിക്കേൽക്കുകയോ ചെയ്തവരുടെ എണ്ണം 16,679 ആണെന്ന് അന്വേഷണത്തിൽ പറയുന്നു. എന്നാൽ സിറിയൻ, പലസ്തീൻ വിഭാഗങ്ങളെ വേർതിരിച്ചശേഷം മറ്റു വിദേശ പൗരന്മാരെ പൊതുവായ ‘മറ്റുള്ളവർ’ എന്ന വിഭാഗത്തിലാണ് ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികളുടെ യഥാർത്ഥ എണ്ണം പോലും കൃത്യമായി അറിയാനാകുന്നില്ല. കണക്കുകളിൽ പേരില്ലാത്ത മനുഷ്യർക്ക് ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഓർമ്മയിലും ഇടമില്ലാതാകുന്നു. മാധ്യമങ്ങൾ അവരെ ‘വിദേശ വീട്ടുജോലിക്കാരി’ എന്ന തൊഴിൽവിശേഷണത്തിൽ ഒതുക്കുമ്പോൾ അവരുടെ പേരും കുടുംബവും സ്വപ്നങ്ങളും ചരിത്രവും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു. ഒരു സ്ത്രീയുടെ ജീവിതം അവളുടെ തൊഴിൽപ്പേരിൽ അവസാനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇതിനൊരു പരിഹാരമുണ്ട്. കുടിയേറ്റ തൊഴിലാളികൾക്കായി നിർബന്ധിതവും കാലാവധി അവസാനിക്കാത്തതുമായ ഇൻഷുറൻസ് പരിരക്ഷ വേണം. മരണപ്പെട്ടാൽ മൃതദേഹം നാട്ടിലെത്തിക്കാനുള്ള ചെലവ് അതിൽ ഉൾപ്പെടുത്തണം. തൊഴിലുടമയും റിക്രൂട്ട്മെന്റ് ഏജൻസിയും ഇൻഷുറൻസ് കമ്പനിയും ഉത്തരവാദിത്തത്തിൽനിന്ന് ഒഴിഞ്ഞുമാറാതിരിക്കാനുള്ള നിയമവ്യവസ്ഥ വേണം. തിരിച്ചറിയൽ രേഖകൾ തൊഴിലാളിയുടെ കൈവശംതന്നെ ഉറപ്പാക്കണം. വിദേശ തൊഴിലാളികളുടെ മരണങ്ങൾ ദേശീയത തിരിച്ചുള്ള കണക്കുകളായി പ്രസിദ്ധീകരിക്കണം. കുടുംബങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായ രേഖകൾ ലഭ്യമാക്കാൻ എംബസികളും കോൺസുലേറ്റുകളും ഏകജാലക സംവിധാനം ഒരുക്കണം. കുടുംബങ്ങൾക്ക് സാമ്പത്തിക ശേഷിയില്ലാത്ത സാഹചര്യത്തിൽ മൃതദേഹം തിരിച്ചയക്കുന്നതിനോ മാന്യമായി സംസ്കരിക്കുന്നതിനോ സർക്കാർ ചെലവിൽ അടിയന്തര സംവിധാനം ഉണ്ടാകണം. യുദ്ധം, പ്രകൃതിദുരന്തം, അപകടം തുടങ്ങിയ അസാധാരണ സാഹചര്യങ്ങളിൽ മൃതദേഹങ്ങൾ അനിശ്ചിതകാലം മോർച്ചറിയിൽ സൂക്ഷിക്കപ്പെടാതിരിക്കാനുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര മാനദണ്ഡങ്ങളും ആവശ്യമാണ്.
മിസ്കാന യോഹന്നാസിന്റെ കഥ ഈ ഉത്തരവാദിത്തം നിറവേറ്റാൻ സാധിക്കുമെന്നതിന് ഉദാഹരണമാണ്. 23 വയസ്സുള്ള എത്യോപ്യൻ തൊഴിലാളി 2026 ജൂലൈയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ സാധുവായ ഇൻഷുറൻസും എംബസിയുമായുള്ള ഏകോപനവും തൊഴിലുടമയുടെ ഇടപെടലും കാരണം ഏകദേശം ഒരു മാസത്തിനുശേഷം മൃതദേഹം എത്യോപ്യയിലേക്ക് തിരിച്ചയക്കാനായി. അതായത് സംവിധാനം പ്രവർത്തിച്ചാൽ ഒരു സ്ത്രീക്ക് സ്വന്തം മണ്ണിൽ അന്ത്യവിശ്രമം ലഭിക്കും. പ്രശ്നം അസാധ്യമായ നടപടിക്രമങ്ങളല്ല; ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാൻ തയ്യാറുള്ള സംവിധാനങ്ങളുടെ അഭാവമാണ്.
മോർച്ചറിയിലെ തണുത്ത അറകളിൽ കിടക്കുന്ന ഈ സ്ത്രീകൾക്ക് ഇനി തൊഴിൽ വേണ്ട, ശമ്പളം വേണ്ട, അവധി വേണ്ട, സ്വാതന്ത്ര്യം വേണ്ട. അവർക്ക് വേണ്ടത് അവരുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് അവസാനമായി ഒരിക്കൽ മുഖം കാണാനുള്ള അവസരമാണ്. ഒരു അമ്മയ്ക്ക് മകളെ അവസാനമായി കാണണം. ഒരു സഹോദരിക്ക് സഹോദരിയുടെ മൃതദേഹത്തിനരികിൽ കരയണം. ഒരു കുട്ടിക്ക് അമ്മയെ സ്വന്തം നാട്ടിലെ മണ്ണിൽ അടക്കം ചെയ്തുവെന്നെങ്കിലും അറിയണം. അത്രയേ വേണ്ടൂ. പക്ഷേ ആ ലളിതമായ മനുഷ്യാവകാശം പോലും ഇൻഷുറൻസ് പോളിസിയുടെയും കോൺസുലാർ കത്തുകളുടെയും റിക്രൂട്ട്മെന്റ് കരാറുകളുടെയും സാമ്പത്തിക കണക്കുകളുടെയും തടവിലായിരിക്കുന്നു.
മനുഷ്യക്കടത്തും തൊഴിൽചൂഷണവും അവസാനിപ്പിക്കുമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന രാജ്യങ്ങൾക്കു മുന്നിൽ ഈ മൃതദേഹങ്ങൾ ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യം വളരെ ലളിതമാണ്: ഒരു തൊഴിലാളിയുടെ ജീവിതകാലം മുഴുവൻ അവളുടെ തൊഴിൽശേഷിയിൽനിന്ന് ലാഭം നേടിയവർക്ക്, മരണശേഷം അവളുടെ ശരീരത്തോടുള്ള ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കാൻ കഴിയാത്തതെന്തുകൊണ്ട്? തൊഴിൽവിപണിക്ക് മനുഷ്യന്റെ അധ്വാനം വേണം; പക്ഷേ ആ മനുഷ്യന്റെ ജീവിതത്തോടും മരണത്തോടും ഉത്തരവാദിത്തമില്ല. അതാണ് ഇന്നത്തെ ആഗോള തൊഴിൽവ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ധാർമിക പരാജയം.
ഒരു മനുഷ്യന്റെ മരണം അവന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനമാകാം. പക്ഷേ ആ മനുഷ്യന് അന്ത്യവിശ്രമം നിഷേധിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് മരണം പോലും നീതിയുടെ അഭാവത്തിൽ തുടരുന്ന ശിക്ഷയായി മാറുന്നു. ലെബനനിലെ മോർച്ചറികളിൽ കാത്തുകിടക്കുന്ന ഈ സ്ത്രീകൾ നമ്മോട് ചോദിക്കുന്നത് അതാണ്: ഞങ്ങളുടെ അധ്വാനം നിങ്ങൾക്ക് ആവശ്യമായിരുന്നു. ഞങ്ങളുടെ ജീവിതം നിങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചു. എന്നാൽ മരിച്ചപ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങൾക്കുപോലും നിങ്ങൾക്ക് ഉത്തരവാദിത്തമില്ലേ?
