2018-ലെ മഹാപ്രളയത്തിന് ശേഷം കേരളം ദുരന്തനിവാരണത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ യുഗത്തിലേക്ക് കടക്കുകയാണെന്ന് ഭരണകൂടം അവകാശപ്പെട്ടിരുന്നു. “റീബിൽഡ് കേരള” പദ്ധതി, ദുരന്തസാധ്യതാ പഠനങ്ങൾ, മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനങ്ങളുടെ നവീകരണം, പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങളുടെ ശേഷിവികസനം, നദീതട പുനരുദ്ധാരണം തുടങ്ങി നിരവധി പദ്ധതികൾ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടു. സംസ്ഥാന ദുരന്തനിവാരണ അതോറിറ്റിക്ക് (KSDMA) കൂടുതൽ വിഭവങ്ങളും അധികാരങ്ങളും അനുവദിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ, കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളായി ആവർത്തിക്കുന്ന പ്രളയങ്ങളും ഉരുൾപൊട്ടലുകളും തെളിയിക്കുന്നത് ഒരു കഠിനമായ യാഥാർത്ഥ്യമാണ്-കേരളം ദുരന്തങ്ങളെ തടയാൻ പഠിച്ചിട്ടില്ല; ദുരന്തങ്ങൾ സംഭവിച്ച ശേഷം പ്രതികരിക്കാൻ മാത്രമാണ് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ നൽകിയിരിക്കുന്നത്.
ആധുനിക ദുരന്തനിവാരണ സിദ്ധാന്തത്തിൽ നാല് ഘട്ടങ്ങളാണ് പ്രധാനമായി പറയുന്നത്: Mitigation (ആഘാതലഘൂകരണം), Preparedness (മുൻകരുതൽ തയ്യാറെടുപ്പ്), Response (പ്രതികരണം), Recovery (പുനരധിവാസം). ഇതിൽ ഏറ്റവും നിർണായകമായത് ആദ്യ രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളാണ്. കാരണം, ദുരന്തം ഉണ്ടായശേഷമുള്ള രക്ഷാപ്രവർത്തനങ്ങൾ എത്ര കാര്യക്ഷമമായാലും നഷ്ടപ്പെട്ട ജീവനുകൾ തിരികെ കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയില്ല. അതിനാൽ ദുരന്തനിവാരണത്തിന്റെ വിജയമെന്നത് രക്ഷാപ്രവർത്തനത്തിന്റെ വേഗതയല്ല; ദുരന്തം സംഭവിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അപകടസാധ്യത എത്രത്തോളം കുറയ്ക്കാൻ കഴിഞ്ഞുവെന്നതാണ്.
കേരളത്തിലെ സമീപകാല അനുഭവങ്ങൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ഈ അടിസ്ഥാനതത്ത്വത്തിലാണ് ഏറ്റവും വലിയ വീഴ്ച കാണുന്നത്. 2018-ലെ പ്രളയത്തിന് ശേഷം നദീതടങ്ങളുടെ ശാസ്ത്രീയ പുനരുദ്ധാരണം, കാച്ച്മെന്റ് പ്രദേശങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം, നദികളിലെ അടിഞ്ഞുകൂടിയ മണ്ണും മാലിന്യങ്ങളും നീക്കം ചെയ്യൽ, അനധികൃത കൈയേറ്റങ്ങൾ തിരിച്ചുപിടിക്കൽ തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങളിൽ ദീർഘകാല ഇടപെടലുകൾ പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എന്നാൽ, കേന്ദ്ര മലിനീകരണ നിയന്ത്രണ ബോർഡിന്റെ (CPCB) പുതിയ റിപ്പോർട്ട് കേരളത്തിലെ 32 നദീഭാഗങ്ങൾ മലിനീകരണത്തിന്റെ പട്ടികയിലാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. നഗരവത്കരണവും ശുദ്ധീകരിക്കാത്ത മലിനജലവും നദികളുടെ ആരോഗ്യത്തെ ഗുരുതരമായി ബാധിക്കുന്നതായി റിപ്പോർട്ട് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഇത് പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; പ്രളയത്തിന്റെയും ജലസുരക്ഷയുടെയും ദുരന്തനിവാരണത്തിന്റെയും പ്രശ്നവുമാണ്.
പ്രശസ്ത ദുരന്തഗവേഷകനായ Gilbert F. White പറഞ്ഞതുപോലെ, “Floods are acts of nature, but flood losses are largely acts of man.” അതായത് പ്രളയം പ്രകൃതിയുടെ സൃഷ്ടിയാകാം, പക്ഷേ അതിന്റെ നാശനഷ്ടങ്ങൾ മനുഷ്യന്റെ ഭരണപരമായ തീരുമാനങ്ങളുടെയും ആസൂത്രണത്തിലെ പിഴവുകളുടെയും ഫലമാണ്. ഈ നിരീക്ഷണം കേരളത്തിന്റെ സാഹചര്യത്തിൽ ഏറെ പ്രസക്തമാണ്. കേരളത്തിലെ നദികൾ പൊതുവെ പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ ആരോഗ്യകരമായി ഒഴുകിത്തുടങ്ങുകയും നഗരപ്രദേശങ്ങളിലെത്തുമ്പോൾ മലിനജലച്ചാലുകളായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നുവെന്ന് ഭൂമിശാസ്ത്ര ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. നഗരവത്കരണം അതിവേഗം വളർന്നിട്ടും മലിനജല ശുദ്ധീകരണ സംവിധാനങ്ങൾ അതേ വേഗത്തിൽ വികസിച്ചില്ല. ലക്ഷക്കണക്കിന് സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിൽ നിന്നുള്ള മാലിന്യങ്ങളും ഗാർഹിക മാലിന്യങ്ങളും നേരിട്ട് നദികളിലേക്ക് ഒഴുകുന്നു. അനിയന്ത്രിത മണൽഖനനം, നെൽപ്പാടങ്ങൾ നികത്തൽ, തണ്ണീർത്തട നശീകരണം എന്നിവ നദികളുടെ സ്വാഭാവിക ഒഴുക്കിനെ ബാധിച്ചു. ഇതെല്ലാം ചേർന്ന് പ്രളയത്തിന്റെ തീവ്രത വർധിപ്പിക്കുന്ന ഘടകങ്ങളായി മാറുന്നു.
ഇതോടൊപ്പം മറ്റൊരു ഭരണപരമായ പരാജയം മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനത്തിലാണ്. ഇന്ന് ലോകത്തിലെ നിരവധി രാജ്യങ്ങൾ Impact-Based Forecasting എന്ന ആശയത്തിലേക്ക് മാറിയിട്ടുണ്ട്. മഴയുടെ അളവ് പറയുന്നതിനു പകരം, ഏത് ഗ്രാമത്തിലാണ് മണ്ണിടിച്ചിൽ സാധ്യത, ഏത് റോഡാണ് മുങ്ങുക, ഏത് വീടുകളാണ് ഒഴിപ്പിക്കേണ്ടത് എന്നതാണ് അവർ അറിയിക്കുന്നത്. കേരളം ഇന്നും ജില്ലാതലത്തിൽ മഞ്ഞ, ഓറഞ്ച്, ചുവപ്പ് അലർട്ടുകളിൽ വലിയ തോതിൽ ആശ്രയിക്കുന്നു. ഒരു ജില്ലയിലെ എല്ലാ പ്രദേശങ്ങൾക്കും ഒരേ അപകടസാധ്യതയില്ല. മൈക്രോ വാട്ടർഷെഡുകൾ, ഭൂപ്രകൃതി, മണ്ണിന്റെ സ്വഭാവം, ഭൂവിനിയോഗം എന്നിവ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള മുന്നറിയിപ്പ് സംവിധാനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ കേരളം ഇനിയും പൂർണവിജയം കൈവരിച്ചിട്ടില്ല.
മുണ്ടക്കൈ–ചൂരൽമല ദുരന്തം ഈ ചർച്ചയെ കൂടുതൽ ഗൗരവമുള്ളതാക്കുന്നു. ദുരന്തസാധ്യതയെക്കുറിച്ച് പ്രാദേശികതലത്തിൽ ആശങ്കകൾ ഉയർന്നിരുന്നുവെന്ന റിപ്പോർട്ടുകൾ ഉണ്ടായിട്ടും മുൻകരുതൽ ഒഴിപ്പിക്കൽ പര്യാപ്തമായില്ലെന്ന വിമർശനം ശക്തമാണ്. അതുപോലെ സമീപകാലത്ത് വയനാട്ടിലെ തുരങ്കപാത നിർമാണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രദേശങ്ങളിലെ മണ്ണുകൂമ്പാരങ്ങളും ജലഒഴുക്കിനെ ബാധിച്ച ഘടകങ്ങളും സംബന്ധിച്ച ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർന്നിട്ടുണ്ട്. ഇത്തരം വിഷയങ്ങളിൽ സാങ്കേതികവും ഭരണപരവുമായ സ്വതന്ത്ര അന്വേഷണം അനിവാര്യമാണ്. ലക്ഷ്യം കുറ്റക്കാരെ കണ്ടെത്തുക മാത്രമല്ല; ആവർത്തിക്കുന്ന പിഴവുകൾ തിരുത്താനുള്ള പഠനമാണ്.
ദുരിതാശ്വാസ ക്യാംപുകളുടെ നിലവാരവും കേരളം ഗൗരവമായി വിലയിരുത്തണം. സാമൂഹ്യശാസ്ത്ര പഠനങ്ങൾ കാണിക്കുന്നത്, ആളുകൾ വീടുവിട്ട് ക്യാംപുകളിലേക്ക് മാറാൻ തയ്യാറാകുന്നത് സുരക്ഷ മാത്രമല്ല, മാന്യതയും സ്വകാര്യതയും ആരോഗ്യസൗകര്യങ്ങളും ഉറപ്പുള്ളപ്പോഴാണ്. സ്ത്രീകൾ, കുട്ടികൾ, വയോജനങ്ങൾ, ഭിന്നശേഷിക്കാർ എന്നിവരുടെ പ്രത്യേക ആവശ്യങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്ന ക്യാംപ് മാനദണ്ഡങ്ങൾ കേരളം കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ സംസ്ഥാന ദുരന്തനിവാരണ അതോറിറ്റിയുടെ പ്രവർത്തനം ഒരു Performance Audit-നും Independent Institutional Review-നും വിധേയമാക്കേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്. അനുവദിച്ച ഫണ്ട് എങ്ങനെ വിനിയോഗിക്കപ്പെട്ടു? പ്രഖ്യാപിച്ച മിറ്റിഗേഷൻ പദ്ധതികളിൽ എത്ര പൂർത്തിയായി? നദീതട പുനരുദ്ധാരണം എത്രത്തോളം നടന്നു? അപകടഭൂപടങ്ങൾ എത്രത്തോളം പുതുക്കി? പ്രാദേശിക സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുമായുള്ള ഏകോപനം എത്രത്തോളം ഫലപ്രദമാണ്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് പൊതുസമൂഹത്തോട് ഉത്തരവാദിത്തമുള്ള മറുപടി നൽകേണ്ടത് ജനാധിപത്യ ഭരണത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന തത്വമാണ്.
ഒഡിഷയുടെ അനുഭവം ഇവിടെ ശ്രദ്ധേയമാണ്. സാമ്പത്തികമായി കേരളത്തേക്കാൾ പിന്നിലുള്ള സംസ്ഥാനം ആയിരുന്നിട്ടും, 1999-ലെ സൂപ്പർ സൈക്ലോണിന് ശേഷം ദുരന്തനിവാരണ സംവിധാനത്തിൽ ദീർഘകാല നിക്ഷേപം നടത്തി. സമൂഹപങ്കാളിത്തം, പ്രാദേശികതല മുന്നറിയിപ്പുകൾ, നിർബന്ധിത ഒഴിപ്പിക്കൽ, ദുരന്താശ്രയകേന്ദ്രങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ പിന്നീട് ഉണ്ടായ ശക്തമായ ചുഴലിക്കാറ്റുകളിൽ മരണസംഖ്യ ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കാൻ അവർക്ക് സാധിച്ചു. ദുരന്തനിവാരണത്തിൽ വിഭവങ്ങളെക്കാൾ പ്രധാനമാണ് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ കാര്യക്ഷമതയും ഉത്തരവാദിത്തവുമാണെന്ന് ഒഡിഷ തെളിയിച്ചു.
അവസാനം, കേരളം ഇന്ന് നേരിടുന്ന ചോദ്യം പ്രകൃതി എത്രമാത്രം ക്രൂരമാണെന്നതല്ല; നമ്മുടെ ഭരണസംവിധാനം എത്രമാത്രം പഠിക്കാൻ തയ്യാറാണെന്നതാണ്. ദുരന്തങ്ങളെ പൂർണമായി തടയാൻ മനുഷ്യന് കഴിയില്ല. പക്ഷേ, ദുരന്തങ്ങളെ മഹാദുരന്തങ്ങളാക്കുന്നത് പലപ്പോഴും ഭരണപരമായ വീഴ്ചകളും പരിസ്ഥിതി നശീകരണവും ശാസ്ത്രീയ മുന്നറിയിപ്പുകളെ അവഗണിക്കുന്ന സമീപനവുമാണ്. അതിനാൽ ദുരന്തങ്ങൾക്കുശേഷമുള്ള വീരകഥകളേക്കാൾ, ദുരന്തങ്ങൾക്ക് മുമ്പുള്ള തയ്യാറെടുപ്പുകളാണ് ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ശേഷിയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത്.
കേരളത്തിന് ഇന്ന് ആവശ്യമായത് കൂടുതൽ പ്രസ്താവനകളോ പ്രചാരണങ്ങളോ അല്ല; ശാസ്ത്രീയ തെളിവുകളെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള നയപരിഷ്കാരവും, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വതന്ത്ര വിലയിരുത്തലും, പൊതുജനങ്ങളോടുള്ള വ്യക്തമായ ഉത്തരവാദിത്തവുമാണ്. മനുഷ്യജീവന്റെ മൂല്യം ഭരണത്തിന്റെ കേന്ദ്രപ്രമാണമാകുന്ന ദിവസം മാത്രമേ പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങൾ മനുഷ്യനിർമിത മഹാദുരന്തങ്ങളായി മാറുന്നത് തടയാൻ കഴിയൂ.
