വൃത്തിയുള്ള നഗരങ്ങൾ, അഴുക്കിൽ മനുഷ്യർ: ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം ഇന്ത്യയോട് ചോദിക്കുന്ന ചോദ്യങ്ങൾ

ഇന്ത്യയിൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾ സമരത്തിലിറങ്ങുമ്പോഴൊക്കെ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ ഏതാനും ദിവസത്തേക്ക് അവരിലേക്ക് തിരിയാറുണ്ട്. നഗരങ്ങളിൽ മാലിന്യം കുന്നുകൂടുന്നു, വാർത്താ ചാനലുകൾ സമരത്തിന്റെ ദൃശ്യങ്ങൾ പ്രക്ഷേപണം ചെയ്യുന്നു, ഭരണകൂടം ചർച്ചയ്ക്ക് തയ്യാറാകുമെന്ന പ്രഖ്യാപനങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു, തുടർന്ന് സമരം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളും അവരുടെ ജീവിതവും വീണ്ടും അദൃശ്യമാകുന്നു. എന്നാൽ, ആവർത്തിച്ച് പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടുന്ന ഈ സമരങ്ങൾ യഥാർഥത്തിൽ ശമ്പളവർധനയുടെയോ സ്ഥിരനിയമനത്തിന്റെയോ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. ഇന്ത്യയുടെ സാമൂഹിക ചരിത്രത്തെയും ജാതിവ്യവസ്ഥയെയും തൊഴിൽനയത്തെയും ഭരണഘടനയെയും ജനാധിപത്യത്തെയും ഒരുപോലെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന ഒരു അടിസ്ഥാന രാഷ്ട്രീയ പ്രശ്നമാണ് അത്. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം മനസ്സിലാക്കാതെ ഇന്ത്യയിലെ സാമൂഹ്യനീതിയെക്കുറിച്ചോ വികസനത്തെക്കുറിച്ചോ ജനാധിപത്യത്തെക്കുറിച്ചോ സംസാരിക്കുന്നത് അപൂർണ്ണമായിരിക്കും.

ഇന്ത്യയിൽ ശുചീകരണ തൊഴിൽ ഒരിക്കലും ഒരു സാധാരണ തൊഴിൽ മാത്രമായിരുന്നില്ല. ലോകത്തിലെ പല രാജ്യങ്ങളിലും നഗരശുചീകരണം ഒരു പൊതുസേവനമാണ്; അത് ചെയ്യുന്നത് ഏത് സാമൂഹിക വിഭാഗത്തിൽപ്പെട്ടവരുമാകാം. എന്നാൽ, ഇന്ത്യയിൽ ശുചീകരണ ജോലി ചരിത്രപരമായി ചില പ്രത്യേക ജാതിക്കാർക്ക് മാത്രം ചുമത്തപ്പെട്ട ഒരു സാമൂഹിക ബാധ്യതയായി രൂപപ്പെട്ടു. ജാതിവ്യവസ്ഥ തൊഴിൽ വിഭജനം മാത്രമല്ല സൃഷ്ടിച്ചത്; തൊഴിലാളികളുടെ വിഭജനമാണ് സൃഷ്ടിച്ചതെന്ന് ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ പറഞ്ഞത് ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്ത കൃതിയായ Annihilation of Caste-ൽ അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കുന്നത് ജാതി എന്നത് തൊഴിൽ വിഭജനം മാത്രമല്ല, തൊഴിലാളികളെ ജന്മത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ വിഭജിക്കുന്ന സാമൂഹിക സംവിധാനമാണെന്നാണ്. ഈ നിരീക്ഷണത്തിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണം ഇന്നും ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതമാണ്. ഭരണഘടന നിലവിൽ വന്നിട്ട് എഴുപത്തിയഞ്ച് വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞിട്ടും നഗരങ്ങളിലെ ശുചീകരണ ജോലിയുടെ വലിയൊരു പങ്കും ദളിത് സമൂഹങ്ങളിൽപ്പെട്ട ആളുകൾ ചെയ്യുന്നത് യാദൃശ്ചികമല്ല; അത് ചരിത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്.
മഹാത്മാ ഗാന്ധിയും ഡോ. അംബേദ്കറും ശുചീകരണ തൊഴിലിനെക്കുറിച്ച് വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകളാണ് മുന്നോട്ടുവച്ചത്. ഗാന്ധി ശുചീകരണ ജോലിയെ സമൂഹത്തിലെ ഏറ്റവും മഹത്തായ സേവനങ്ങളിലൊന്നായി വിശേഷിപ്പിക്കുകയും ഓരോ പൗരനും സ്വന്തം പരിസരം വൃത്തിയായി സൂക്ഷിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്വമുണ്ടെന്ന് ഊന്നിപ്പറയുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ അംബേദ്കറുടെ ചോദ്യം അതിനേക്കാൾ ആഴത്തിലുള്ളതായിരുന്നു. എന്തുകൊണ്ടാണ് ഈ ജോലി എല്ലായ്പ്പോഴും ഒരേ ജാതിക്കാർ മാത്രം ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നത് എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യം. തൊഴിൽ മഹത്തരമാണോ എന്നതല്ല പ്രശ്നം; ആ തൊഴിൽ ചില സമൂഹങ്ങളുടെ പാരമ്പര്യ വിധിയായി തുടരുന്ന സാമൂഹിക ഘടനയാണ് ഇല്ലാതാക്കേണ്ടതെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. ഇന്നും ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഈ വ്യത്യാസം നിർണായകമാണ്. തൊഴിൽക്ക് ബഹുമതി നൽകുന്നത് മാത്രം പോരാ; തൊഴിലാളികൾക്ക് സാമൂഹിക സ്വാതന്ത്ര്യവും തൊഴിൽ തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശവും ഉറപ്പാക്കപ്പെടണം.

കോളനിവാഴ്ചയുടെ കാലത്ത് നഗരസഭാ ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ രൂപംകൊണ്ടപ്പോൾ ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകൂടം നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ജാതി ഘടനയെ ഭരണപരമായി ഉപയോഗിക്കുകയായിരുന്നു. നഗരങ്ങളുടെ ശുചീകരണത്തിനായി പ്രത്യേക ജാതിക്കാരെ നിയമിക്കുകയും ആ ജോലിയെ അവരുടെ സ്ഥിരം തൊഴിലായി രേഖപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. അതിലൂടെ ജാതിയും നഗരഭരണവും തമ്മിൽ പുതിയൊരു ബന്ധം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ശേഷവും ആ ഘടനയിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റമൊന്നും ഉണ്ടായില്ല. നഗരങ്ങൾ വികസിച്ചു, ജനസംഖ്യ വർധിച്ചു, സാങ്കേതികവിദ്യ പുരോഗമിച്ചു, എന്നാൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സാമൂഹിക സ്ഥാനം വലിയ മാറ്റമില്ലാതെ തുടർന്നു. ഭരണഘടന സമത്വം പ്രഖ്യാപിച്ചെങ്കിലും സമൂഹത്തിന്റെ പ്രവൃത്തിരീതികൾ പഴയ വിവേചനങ്ങളെ നിലനിർത്തി.

ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദങ്ങൾ 14,15,16,17,21,23,42 എന്നിവ ഓരോ പൗരനും സമത്വം, വിവേചനരഹിത ജീവിതം, തൊഴിൽ അവസരം, അന്തസ്സോടെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം, ചൂഷണത്തിൽ നിന്ന് സംരക്ഷണം, മാനുഷിക തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവ ഉറപ്പുനൽകുന്നു. എന്നാൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തിലേക്ക് നോക്കുമ്പോൾ ഈ ഭരണഘടനാ വാഗ്ദാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും യാഥാർഥ്യമായി മാറിയിട്ടില്ലെന്ന് കാണാം. ഒരു വശത്ത് ഇന്ത്യ ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യമാണെന്ന് അഭിമാനിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു വശത്ത് മലിനജല പൈപ്പുകളിലും സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലും സുരക്ഷാ ഉപകരണങ്ങളില്ലാതെ മനുഷ്യർ ഇറങ്ങി ജോലി ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ നൈതിക പരാജയമായി തന്നെ വിലയിരുത്തേണ്ടതാണ്.

1991-നുശേഷമുള്ള സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ ഭാഗമായി പൊതുമേഖലയിൽ കരാർവൽക്കരണം വ്യാപകമായി. ചെലവ് കുറയ്ക്കുക, ഭരണകാര്യക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുക, സ്വകാര്യ പങ്കാളിത്തം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുക എന്നിവയായിരുന്നു അതിന്റെ ഔദ്യോഗിക ന്യായീകരണങ്ങൾ. എന്നാൽ ശുചീകരണ മേഖലയിലെ കരാർവൽക്കരണം ചരിത്രപരമായ ജാതി അസമത്വത്തെ പുതിയ സാമ്പത്തിക ഭാഷയിൽ തുടരാനുള്ള ഉപാധിയായി മാറി. കരാർ തൊഴിലാളികൾക്ക് സ്ഥിരം ജീവനക്കാരുടെ വേതനമില്ല, പെൻഷനില്ല, ഭാവിനിധിയില്ല, ആരോഗ്യ ഇൻഷുറൻസില്ല, തൊഴിൽ സുരക്ഷയില്ല. ഒരേ ജോലി ചെയ്യുന്ന രണ്ട് തൊഴിലാളികൾക്ക് വ്യത്യസ്ത വേതനവും വ്യത്യസ്ത അവകാശങ്ങളും ലഭിക്കുന്ന അവസ്ഥ ഭരണഘടനയുടെ സമത്വസങ്കൽപ്പത്തെ തന്നെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ഇവിടെ കരാർവൽക്കരണം ഒരു ഭരണപരിഷ്കാരം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക നീതിയുടെ പ്രശ്നമാണ്.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നത്തെ വെറും തൊഴിലാളി പ്രശ്നമായി കാണുന്നത് തെറ്റാണ്. അത് പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ പ്രശ്നം കൂടിയാണ്. ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയും ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയും ശുചിത്വ സംവിധാനങ്ങളെ പൊതുജനാരോഗ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു. നഗരങ്ങളിലെ മാലിന്യ സംസ്കരണവും മലിനജല നിയന്ത്രണവും തകരുകയാണെങ്കിൽ രോഗങ്ങൾ പടരാൻ അധികസമയം വേണ്ട. കോവിഡ് മഹാമാരിക്കാലത്ത് ഈ യാഥാർഥ്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമായി. ആരോഗ്യപ്രവർത്തകരോടൊപ്പം ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളും ജീവൻ പണയംവെച്ച് ജോലി ചെയ്തു. അവരെ “കൊറോണ യോദ്ധാക്കൾ” എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുകയും ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ മഹാമാരി അവസാനിച്ചതോടെ ആ ബഹുമതി സ്ഥിരം ജോലിയായോ സാമൂഹ്യസുരക്ഷയായോ സുരക്ഷിത തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങളായോ മാറിയില്ല. പ്രതിസന്ധി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും അദൃശ്യരായി. ഇന്ത്യയിലെ പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വൈരുധ്യങ്ങളിലൊന്നാണിത്.

2013-ൽ പാർലമെന്റ് പാസാക്കിയ മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് നിരോധനവും പുനരധിവാസവും സംബന്ധിച്ച നിയമം മനുഷ്യരെ മലിനജല പൈപ്പുകളിലേക്കും സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലേക്കും ഇറക്കി ജോലി ചെയ്യിക്കുന്ന സമ്പ്രദായം അവസാനിപ്പിക്കാനായിരുന്നു ലക്ഷ്യമിട്ടത്. പിന്നീട് സുപ്രീം കോടതി Safai Karamchari Andolan vs Union of India (2014) കേസിൽ നൽകിയ ചരിത്രപരമായ വിധിയിലൂടെ മനുഷ്യരെ ഇത്തരത്തിലുള്ള അപകടകരമായ ജോലികളിലേക്ക് നിർബന്ധിക്കുന്നത് നിയമവിരുദ്ധമാണെന്നും മരിക്കുന്ന ഓരോ തൊഴിലാളിയുടെ കുടുംബത്തിനും നഷ്ടപരിഹാരം നൽകണമെന്നും വ്യക്തമാക്കി. എന്നിട്ടും ഓരോ വർഷവും രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലും മലിനജല പൈപ്പുകളിലും വിഷവാതകം ശ്വസിച്ച് തൊഴിലാളികൾ മരിക്കുന്ന വാർത്തകൾ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. നിയമങ്ങൾ നിലവിലുണ്ടെങ്കിലും അവ നടപ്പാക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ മനസ്സില്ലായ്മയാണ് ഇവിടെ വെളിവാകുന്നത്.

സഫായി കർമ്മചാരി ആന്ദോളനും അതിന്റെ ദേശീയ കൺവീനറായ ബെസ്വാഡ വിൽസണും പതിറ്റാണ്ടുകളായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അഭാവം കൊണ്ടല്ല നിലനിൽക്കുന്നത്; അത് ജാതിയുടെ സാമൂഹിക ഘടന കൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നതെന്നാണ്. യന്ത്രങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാത്തതുകൊണ്ടല്ല മനുഷ്യർ സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നത്; അവിടെ ഇറങ്ങേണ്ടത് ചില പ്രത്യേക ജാതിക്കാരാണെന്ന ചരിത്രപരമായ ധാരണ ഇന്നും നിലനിൽക്കുന്നതിനാലാണ്. അതിനാൽ ഈ പ്രശ്നത്തിന് പരിഹാരം യന്ത്രവൽക്കരണം മാത്രം അല്ല; ജാതിവ്യവസ്ഥയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലും അനിവാര്യമാണ്.
അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിൽ സംഘടന (ILO) മുന്നോട്ടുവച്ച “ഡീസന്റ് വർക്ക്” അഥവാ അന്തസ്സുള്ള തൊഴിൽ എന്ന ആശയത്തിന്റെ നാല് അടിസ്ഥാന തൂണുകൾ സുരക്ഷിത തൊഴിൽ, ന്യായമായ വേതനം, സാമൂഹ്യസുരക്ഷ, തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയാണ്. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ യാഥാർഥ്യം പരിശോധിച്ചാൽ ഈ നാല് ഘടകങ്ങളുടെയും അഭാവമാണ് കാണുന്നത്. അവർ ജോലി ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ സുരക്ഷയില്ല. നഗരങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്നു, പക്ഷേ സ്വന്തം കുടുംബത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിനുള്ള ഉറപ്പില്ല. പൊതുസേവനം ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ പൊതുസേവകരായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഈ വിരോധാഭാസം പരിഹരിക്കാതെ ഇന്ത്യയുടെ വികസനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാ അവകാശവാദങ്ങളും അപൂർണ്ണമായിരിക്കും.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം വേതനത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമുള്ള സമരമല്ല. അത് ഭരണഘടന യഥാർഥത്തിൽ നടപ്പാക്കണമെന്ന ആവശ്യമാണ്. ജാതി അടിസ്ഥാനമാക്കിയ തൊഴിൽ വിഭജനത്തെ അവസാനിപ്പിക്കണമെന്ന ആവശ്യമാണ്. മനുഷ്യനെ തൊഴിൽ ഉപകരണമായി കാണാതെ അവകാശങ്ങളുള്ള പൗരനായി അംഗീകരിക്കണമെന്ന ആവശ്യമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ സമരം ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ മാത്രം സമരമല്ല; ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള സമരമാണ്. ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ പുരോഗതി അളക്കേണ്ടത് അതിന്റെ ഏറ്റവും സമ്പന്നരായ പൗരന്മാരുടെ ജീവിതത്തിലൂടെയല്ല, മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ്, നിയമങ്ങൾ, കോടതികൾ, മനുഷ്യാവകാശ രാഷ്ട്രീയം ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ ഏറ്റവും അസ്വസ്ഥമാക്കുന്ന യാഥാർഥ്യം ഇന്നും ഇന്ത്യയിൽ മനുഷ്യരെ സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലേക്കും മലിനജല പൈപ്പുകളിലേക്കും സുരക്ഷിത സംവിധാനങ്ങളില്ലാതെ ഇറക്കി ജോലി ചെയ്യിക്കുന്ന പ്രവണത പൂർണമായും അവസാനിച്ചിട്ടില്ല എന്നതാണ്. ഇത് വെറും തൊഴിൽ അപകടമല്ല; ഭരണകൂടത്തിന്റെയും നിയമസംവിധാനത്തിന്റെയും സമൂഹത്തിന്റെയും കൂട്ടായ പരാജയമാണ്. ലോകത്തിലെ അഞ്ചാമത്തെ വലിയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയാണെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്ന രാജ്യത്ത് ഇന്നും മനുഷ്യർ വിഷവാതകം ശ്വസിച്ച് മലിനജലക്കുഴികളിൽ മരിക്കുന്നത് ഒരു സാങ്കേതിക പ്രശ്നമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ മൂല്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യമാണ്.

മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് എന്ന പദം പലപ്പോഴും ശുഷ്കമായ ഒരു ഭരണഭാഷയായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ അതിന്റെ പിന്നിലെ യാഥാർഥ്യം അത്യന്തം ക്രൂരമാണ്. മനുഷ്യവിസർജ്യങ്ങൾ കൈകൊണ്ട് നീക്കം ചെയ്യുക, ഉണങ്ങിയ ശൗചാലയങ്ങൾ വൃത്തിയാക്കുക, സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലേക്കോ മലിനജല പൈപ്പുകളിലേക്കോ സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളില്ലാതെ ഇറങ്ങി അടിഞ്ഞുകൂടിയ മാലിന്യം നീക്കം ചെയ്യുക, വിഷവാതകം നിറഞ്ഞ അടഞ്ഞ ഇടങ്ങളിൽ ശ്വാസം മുട്ടി ജോലി ചെയ്യുക—ഇവയെല്ലാം മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളാണ്. നിയമപരമായി ഇവ നിരോധിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടെങ്കിലും പ്രായോഗികമായി അവ പല നഗരങ്ങളിലും ഗ്രാമങ്ങളിലും തുടരുകയാണ്.
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന് ശേഷമുള്ള ഇന്ത്യയിൽ ഈ സമ്പ്രദായം അവസാനിപ്പിക്കാൻ നിരവധി കമ്മിറ്റികൾ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു. 1993-ൽ Employment of Manual Scavengers and Construction of Dry Latrines (Prohibition) Act നിലവിൽ വന്നു. എന്നാൽ അത് വളരെ പരിമിതമായ നിയമമായിരുന്നു. നടപ്പാക്കൽ ദുർബലമായിരുന്നു. നിരവധി സംസ്ഥാനങ്ങൾ നിയമം പൂർണമായി പ്രാബല്യത്തിൽ കൊണ്ടുവന്നില്ല. ഇതിന്റെ പരാജയമാണ് കൂടുതൽ ശക്തമായ നിയമത്തിന്റെ ആവശ്യകത ഉയർത്തിയത്.

അതിന്റേതായ ഫലമായാണ് 2013-ൽ “Prohibition of Employment as Manual Scavengers and their Rehabilitation Act” നിലവിൽ വന്നത്. ഈ നിയമം മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗിനെ നിരോധിക്കുക മാത്രമല്ല ചെയ്തത്; അത്തരം തൊഴിലിൽ ഏർപ്പെട്ടിരുന്നവരുടെ പുനരധിവാസം, സാമ്പത്തിക സഹായം, വൈദഗ്ധ്യ പരിശീലനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ബദൽ തൊഴിൽ എന്നിവയും സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു. കൂടാതെ സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളുടെയും മലിനജല ശൃംഖലകളുടെയും അപകടകരമായ മാനുവൽ ശുചീകരണം ഒഴിവാക്കുകയും യന്ത്രവൽക്കരണം പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യണമെന്ന് നിയമം വ്യക്തമാക്കി.

എന്നാൽ, നിയമങ്ങൾ മാത്രം യാഥാർഥ്യം മാറ്റിയില്ല. അതിന് പ്രധാന കാരണം നടപ്പാക്കലിലെ രാഷ്ട്രീയ അനാസ്ഥയാണ്. പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചർമാരുടെ ഔദ്യോഗിക കണക്ക് തന്നെ യാഥാർഥ്യത്തേക്കാൾ വളരെ കുറവാണ്. ഒരു പ്രശ്നം കണക്കുകളിൽ ഇല്ലാതാക്കിയാൽ അതിന് പരിഹാരം കണ്ടെത്തേണ്ട ബാധ്യതയും സർക്കാരുകൾക്ക് ഒഴിവാക്കാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് അവസാനിച്ചുവെന്ന ഔദ്യോഗിക അവകാശവാദങ്ങളും തൊഴിലാളികളുടെ മരണവാർത്തകളും ഒരേ സമയത്ത് നിലനിൽക്കുന്ന വൈരുധ്യം ഇന്ത്യയിൽ കാണാം.

ഈ വിഷയത്തിൽ ഏറ്റവും ശക്തമായ ഇടപെടൽ നടത്തിയ സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനമാണ് സഫായി കർമ്മചാരി ആന്ദോളൻ. ബെസ്വാഡ വിൽസന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഈ പ്രസ്ഥാനം മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി രാജ്യത്തുടനീളം മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗിന്റെ യാഥാർഥ്യങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തുകയും ഇരകളുടെ കുടുംബങ്ങൾക്ക് നീതി ആവശ്യപ്പെടുകയും സർക്കാരുകളുടെ ഔദ്യോഗിക കണക്കുകളെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്തു. ഈ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന, മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് ഒരു തൊഴിൽ പ്രശ്നമല്ലെന്നും അത് ജാതിയുടെയും മനുഷ്യാവകാശത്തിന്റെയും പ്രശ്നമാണെന്നും ദേശീയതലത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചതാണ്.

2014-ൽ സുപ്രീം കോടതി നൽകിയ Safai Karamchari Andolan vs Union of India എന്ന ചരിത്രപ്രധാനമായ വിധി ഈ വിഷയത്തിൽ വഴിത്തിരിവായി. ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 21 ഉറപ്പുനൽകുന്ന അന്തസ്സോടെയുള്ള ജീവിതാവകാശം മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗ് നേരിട്ട് ലംഘിക്കുന്നുവെന്ന് കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു. സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലും മലിനജല പൈപ്പുകളിലും ജോലി ചെയ്യുന്നതിനിടെ മരിച്ച ഓരോ തൊഴിലാളിയുടെയും കുടുംബത്തിന് നഷ്ടപരിഹാരം നൽകണമെന്ന് കോടതി നിർദേശിച്ചു. മനുഷ്യരെ മലിനജലത്തിലേക്ക് ഇറക്കാതെ യന്ത്രവൽക്കരണം നടപ്പാക്കണമെന്നും സംസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് വ്യക്തമായ നിർദേശം നൽകി. ഈ വിധി തൊഴിൽസുരക്ഷയെക്കാൾ വലിയൊരു തത്വം മുന്നോട്ടുവച്ചു—മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിന് വില നിശ്ചയിക്കാനാവില്ല എന്ന തത്വം.

എന്നാൽ, കോടതി വിധികൾ പോലും പലപ്പോഴും പൂർണമായി നടപ്പായില്ല. ഓരോ വർഷവും പത്രവാർത്തകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഒരേ വാർത്തയാണ് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്. സെപ്റ്റിക് ടാങ്ക് വൃത്തിയാക്കുന്നതിനിടെ നാലുപേർ മരിച്ചു. മലിനജല പൈപ്പിൽ വിഷവാതകം ശ്വസിച്ച് അഞ്ചുപേർ മരിച്ചു. ഒരാളെ രക്ഷിക്കാൻ ഇറങ്ങിയ മറ്റൊരാൾ കൂടി മരിച്ചു. ഈ മരണങ്ങൾ അപകടങ്ങളല്ല. അവ മുൻകൂട്ടി ഒഴിവാക്കാനാകുമായിരുന്ന മരണങ്ങളാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകർ ഇവയെ “സ്ഥാപനപരമായ കൊലപാതകങ്ങൾ” (institutional killings) എന്നാണ് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത്.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിൽ സംഘടനയുടെ (ILO) “ഡീസന്റ് വർക്ക്” എന്ന ആശയം വളരെ പ്രസക്തമാണ്. തൊഴിൽ എന്നത് ഉപജീവനമാർഗം മാത്രമല്ല, മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിന്റെയും സാമൂഹിക പങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമാണെന്ന് ഐ.എൽ.ഒ. ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. സുരക്ഷിത തൊഴിൽ സാഹചര്യം, ന്യായമായ വേതനം, സാമൂഹ്യസുരക്ഷ, തൊഴിലാളി സംഘടനകളിൽ അംഗമാകാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം, വിവേചനരഹിത തൊഴിൽ എന്നിവയെല്ലാം അന്തസ്സുള്ള തൊഴിലിന്റെ അവിഭാജ്യ ഘടകങ്ങളാണ്. ഈ മാനദണ്ഡങ്ങൾ പ്രകാരം നോക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യയിലെ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ വലിയൊരു വിഭാഗത്തിന് ഇന്നും അന്തസ്സുള്ള തൊഴിൽ ലഭിക്കുന്നില്ല.

ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ വിവിധ മനുഷ്യാവകാശ സംവിധാനങ്ങളും ഇന്ത്യയിലെ മാനുവൽ സ്കാവഞ്ചിംഗിനെക്കുറിച്ച് ആവർത്തിച്ച് ആശങ്ക പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. പ്രത്യേകിച്ച് കുടിവെള്ളവും ശുചിത്വവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യു.എൻ. പ്രത്യേക റിപ്പോർട്ടർമാർ ജാതി അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള ശുചീകരണ ജോലികൾ മനുഷ്യാവകാശ ലംഘനമാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയിട്ടുണ്ട്. മനുഷ്യവിസർജ്യങ്ങളുമായി നേരിട്ട് സമ്പർക്കത്തിലാകുന്ന തൊഴിൽ ഇല്ലാതാക്കുക എന്നത് പൊതുജനാരോഗ്യ ലക്ഷ്യം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക നീതിയുടെ ആവശ്യകത കൂടിയാണെന്ന് അവർ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ കാഴ്ചപ്പാടിലും ശുചിത്വം ആരോഗ്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന ഘടകമാണ്. എന്നാൽ നഗരങ്ങളെ ആരോഗ്യകരമായി നിലനിർത്തുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ആരോഗ്യത്തെ അവഗണിക്കുന്ന മാതൃക ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കാനാവില്ല. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളിൽ ശ്വാസകോശ രോഗങ്ങൾ, ചർമ്മരോഗങ്ങൾ, കണ്ണുസംബന്ധമായ അസുഖങ്ങൾ, വിഷവാതകത്തിന്റെ ദീർഘകാല പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ, മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങൾ എന്നിവ സാധാരണമാണ്. എന്നിട്ടും പലർക്കും ആരോഗ്യ ഇൻഷുറൻസോ പതിവ് ആരോഗ്യ പരിശോധനകളോ ലഭിക്കുന്നില്ല.

ഇന്ത്യയിലെ നഗരവൽക്കരണം അതിവേഗം പുരോഗമിക്കുകയാണ്. സ്മാർട്ട് സിറ്റികൾ, മെട്രോ റെയിൽ, അത്യാധുനിക റോഡുകൾ, ഡിജിറ്റൽ ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അഭിമാനത്തോടെ സംസാരിക്കുന്ന നാം ഒരു അടിസ്ഥാന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം പറയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. നഗരങ്ങൾ ആധുനികമാകുമ്പോൾ അവയെ വൃത്തിയാക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതവും ആധുനികമാകുന്നുണ്ടോ? അല്ലെങ്കിൽ പഴയ ജാതിവ്യവസ്ഥ പുതിയ സാമ്പത്തിക നയങ്ങളുടെ മറവിൽ തുടരുകയാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം കണ്ടെത്താതെ ശുചിത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഏതൊരു ദേശീയ പദ്ധതിയും പൂർണമാകില്ല. “സ്വച്ഛ് ഭാരത്” പോലുള്ള പദ്ധതികൾ മാലിന്യം നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ആ മാലിന്യം നീക്കം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യരുടെ ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും സംസാരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. അല്ലാത്തപക്ഷം ശുചിത്വം നഗരങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യവൽക്കരണ പദ്ധതിയായി ചുരുങ്ങുകയും മനുഷ്യാന്തസ്സിന്റെ പ്രശ്നം മറവിയിലാകുകയും ചെയ്യും.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം അതുകൊണ്ട് നിയമം നടപ്പാക്കാനുള്ള ആവശ്യവും മാത്രമല്ല. നിയമത്തിന് പിന്നിലെ ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ നടപ്പാക്കാനുള്ള ആവശ്യമാണ്. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ മാലിന്യം വൃത്തിയാക്കുന്ന മനുഷ്യർക്ക് സ്വന്തം ജീവിതം വൃത്തിയാക്കാൻ പോലും അവസരമില്ലാത്ത സാഹചര്യം ഒരു ജനാധിപത്യത്തിനും അഭിമാനിക്കാവുന്നതല്ല. യഥാർഥ ശുചിത്വം തെരുവുകൾ വൃത്തിയാക്കുന്നതിലല്ല, മനുഷ്യരെ ജാതിയുടെയും ചൂഷണത്തിന്റെയും അഴുക്കിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കുന്നതിലാണെന്ന തിരിച്ചറിവിലേക്കാണ് ഇന്ത്യ എത്തേണ്ടത്.
കരാർവൽക്കരണം, നവലിബറൽ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, നഗരഭരണം, ജാതിയുടെ പുതിയ മുഖങ്ങൾ
1991-ൽ ഇന്ത്യ സാമ്പത്തിക ഉദാരവൽക്കരണത്തിന്റെ പാതയിലേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അതിനെ രാജ്യത്തിന്റെ വികസന ചരിത്രത്തിലെ നിർണായക വഴിത്തിരിവായാണ് അവതരിപ്പിച്ചത്. വിപണിയുടെ കാര്യക്ഷമത, സ്വകാര്യ നിക്ഷേപം, മത്സരാധിഷ്ഠിത സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, ചെലവ് ചുരുക്കൽ, ഭരണപരിഷ്‌കാരം തുടങ്ങിയ ആശയങ്ങൾ പൊതുചർച്ചയുടെ കേന്ദ്രമായി. എന്നാൽ ഈ മാറ്റങ്ങൾ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബാധിച്ച മേഖലകളിലൊന്നായിരുന്നു പൊതുസേവന രംഗം. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, ഗതാഗതം, ശുചീകരണം, മാലിന്യ സംസ്കരണം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിൽ സർക്കാർ നേരിട്ടുള്ള തൊഴിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയും, കരാർ സംവിധാനങ്ങളെയും ഔട്ട്‌സോഴ്‌സിംഗിനെയും കൂടുതൽ ആശ്രയിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭരണപരമായ ഈ മാറ്റം ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തിൽ ഗൗരവമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്.

മുമ്പ് നഗരസഭകളിലും മുനിസിപ്പാലിറ്റികളിലും കോർപ്പറേഷനുകളിലും സ്ഥിരം ജീവനക്കാരായി നിയമിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ സ്ഥാനത്ത് കരാർ തൊഴിലാളികൾ വന്നു. നിയമിക്കുന്ന സ്ഥാപനം സർക്കാർ തന്നെയായിരുന്നെങ്കിലും തൊഴിലാളിയും സർക്കാരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം ഒരു സ്വകാര്യ കരാറുകാരൻ മുഖേനയായി. ഈ മാറ്റം സാമ്പത്തിക കാര്യക്ഷമതയുടെ പേരിൽ ന്യായീകരിക്കപ്പെട്ടെങ്കിലും യാഥാർഥ്യത്തിൽ തൊഴിൽ അവകാശങ്ങളുടെ ക്രമാനുഗതമായ ചുരുക്കലാണ് ഇതിലൂടെ സംഭവിച്ചത്. സ്ഥിരം ജോലി ഇല്ലാത്തതിനാൽ ജോലി നഷ്ടപ്പെടുമെന്ന ഭയം സ്ഥിരമായി തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തെ പിന്തുടർന്നു. നിയമപരമായ ആനുകൂല്യങ്ങൾ പലപ്പോഴും കാഗിതത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങി. ഒരേ ജോലി ചെയ്യുന്ന സ്ഥിരം ജീവനക്കാരനും കരാർ തൊഴിലാളിക്കും ലഭിക്കുന്ന വേതനത്തിലും സുരക്ഷയിലും വലിയ വ്യത്യാസം രൂപപ്പെട്ടു.

അമേരിക്കൻ സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രജ്ഞനായ ഡേവിഡ് ഹാർവി നവലിബറലിസത്തെ വിശകലനം ചെയ്യുമ്പോൾ അത് വെറും സാമ്പത്തിക നയമല്ലെന്നും, അധികാരബന്ധങ്ങളെ പുനഃസംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ പദ്ധതിയാണെന്നും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഈ നിരീക്ഷണം ഇന്ത്യയിലെ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ അനുഭവങ്ങളുമായി ചേർത്തുവായിക്കുമ്പോൾ കരാർവൽക്കരണം വെറും ഭരണരീതിയിലെ മാറ്റമല്ലെന്ന് വ്യക്തമാകും. അത് ചരിത്രപരമായി ദുർബലരായ തൊഴിലാളികളെ കൂടുതൽ അസുരക്ഷിതരാക്കുന്ന ഒരു ഘടനയായി പ്രവർത്തിച്ചു. ചെലവ് കുറയ്ക്കുന്നതിനുള്ള ഭരണപരമായ തീരുമാനങ്ങളുടെ ഭാരം സാമൂഹികമായി ഏറ്റവും പിന്നാക്കം നിൽക്കുന്ന വിഭാഗങ്ങളാണ് വഹിക്കേണ്ടിവന്നത്.
ഫ്രഞ്ച് സാമ്പത്തിക ശാസ്ത്രജ്ഞൻ തോമസ് പിക്കറ്റി തന്റെ Capital and Ideology എന്ന ഗ്രന്ഥത്തിൽ അസമത്വം സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയകളുടെ സ്വാഭാവിക ഫലമല്ലെന്നും, രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക സ്ഥാപനങ്ങളുടെയും ഫലമാണെന്നും പറയുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം ഈ വാദത്തിന്റെ വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. കരാർവൽക്കരണം ഒരു സാമ്പത്തിക തീരുമാനമായിരിക്കാം. എന്നാൽ അത് പ്രധാനമായും ദളിത് സമൂഹങ്ങളെ ബാധിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ആ തീരുമാനത്തിന് സാമൂഹികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഇത് തൊഴിൽ വിപണിയുടെ പ്രശ്നം മാത്രമല്ല; സാമൂഹിക നീതിയുടെ പ്രശ്നവുമാണ്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ ഇന്ത്യൻ നഗരവൽക്കരണത്തിന്റെ സ്വഭാവവും പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. “സ്മാർട്ട് സിറ്റി”, “അമൃത്”, “സ്വച്ഛ് ഭാരത്”, “മിഷൻ ക്ലീൻ സിറ്റി” തുടങ്ങിയ പദ്ധതികളിലൂടെ നഗരങ്ങളെ കൂടുതൽ ആധുനികമാക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങൾ നടന്നു. എന്നാൽ നഗരങ്ങളുടെ ഭൗതിക അടിസ്ഥാനസൗകര്യങ്ങൾ ആധുനികമാകുമ്പോൾ അവയെ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തിൽ സമാനമായ പുരോഗതി ഉണ്ടായോ എന്ന ചോദ്യത്തിന് വ്യക്തമായ ഉത്തരം നൽകാൻ കഴിയില്ല. ഒരു നഗരം ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യ ഉപയോഗിച്ച് മാലിന്യ ശേഖരണ വാഹനങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കുമ്പോഴും, ആ വാഹനത്തിന്റെ പിന്നിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളിക്ക് സുരക്ഷാ ഉപകരണങ്ങളോ ആരോഗ്യ ഇൻഷുറൻസോ ഇല്ലെങ്കിൽ ആ ആധുനികവൽക്കരണം അപൂർണമാണ്.

ശുചീകരണ മേഖലയിലെ സ്വകാര്യവൽക്കരണത്തിനും മറ്റൊരു ഗുരുതരമായ പ്രത്യാഘാതമുണ്ട്. പൊതുമേഖലയിൽ തൊഴിൽ നിയമങ്ങളുടെ പ്രയോഗത്തിന് കുറഞ്ഞത് ചില സ്ഥാപനപരമായ സംവിധാനങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, സ്വകാര്യ കരാർ സംവിധാനത്തിൽ തൊഴിലാളികൾക്ക് അവകാശങ്ങൾ നേടിയെടുക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രയാസകരമാണ്. കരാർ പുതുക്കപ്പെടാതിരിക്കാൻ സാധ്യതയുള്ളതിനാൽ പല തൊഴിലാളികളും നിയമലംഘനങ്ങൾക്കെതിരെ പരാതി നൽകാൻ പോലും ഭയപ്പെടുന്നു. ട്രേഡ് യൂണിയനുകളിൽ അംഗമാകുന്നതിനും സംഘടിതമായി പ്രതിഷേധിക്കുന്നതിനും പലപ്പോഴും തടസ്സങ്ങൾ നേരിടുന്നു. ഇങ്ങനെ തൊഴിലാളികളുടെ ശബ്ദം ദുർബലമാക്കുന്ന സംവിധാനമായാണ് കരാർവൽക്കരണം പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇന്ത്യയിലെ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നം മനസ്സിലാക്കാൻ ലിംഗപരമായ കാഴ്ചപ്പാടും അനിവാര്യമാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രാമപ്രദേശങ്ങളിലും ചെറുപട്ടണങ്ങളിലും മനുഷ്യവിസർജ്യം കൈകൊണ്ട് നീക്കം ചെയ്യുന്ന ജോലികളിൽ സ്ത്രീകളുടെ സാന്നിധ്യം ചരിത്രപരമായി കൂടുതലായിരുന്നു. കുറഞ്ഞ വേതനം, സാമൂഹിക അപമാനം, ആരോഗ്യപ്രശ്നങ്ങൾ, ഇരട്ട തൊഴിൽഭാരം എന്നിവയുടെ നടുവിലാണ് അവർ ജീവിച്ചിരുന്നത്. പല പഠനങ്ങളും കാണിക്കുന്നത് ശുചീകരണ തൊഴിലാളി കുടുംബങ്ങളിലെ സ്ത്രീകൾ സാമ്പത്തിക ചൂഷണത്തോടൊപ്പം ജാതി, ലിംഗം, ദാരിദ്ര്യം എന്നീ മൂന്ന് തലങ്ങളിലുള്ള വിവേചനവും നേരിടുന്നുവെന്നാണ്. അതിനാൽ ഈ വിഷയത്തെ തൊഴിൽപ്രശ്നമായി മാത്രം കാണാതെ ലിംഗനീതിയുടെ പ്രശ്നമായും സമീപിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ മക്കളുടെ ജീവിതം പരിശോധിച്ചാലും ജാതിയുടെ തുടർച്ച വ്യക്തമായി കാണാം. വിദ്യാഭ്യാസം ലഭിച്ചാലും സാമൂഹിക വിവേചനം പലപ്പോഴും അവരെ പിന്തുടരുന്നു. തൊഴിലവസരങ്ങളിലെ അസമത്വം, സാമ്പത്തിക പരിമിതികൾ, താമസസൗകര്യങ്ങളുടെ അഭാവം, സാമൂഹിക മുദ്രകുത്തൽ എന്നിവ കാരണം തലമുറകളായി ഒരേ തൊഴിൽചക്രം തുടരുന്നു. അംബേദ്കർ മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിരുന്ന “പാരമ്പര്യ തൊഴിലിന്റെ തടവറ” ഇന്നും പൂർണമായി തകർന്നിട്ടില്ല എന്നതിന്റെ തെളിവാണിത്.

ഈ സാഹചര്യത്തിൽ അമർത്യ സെന്റെ “കപ്പബിലിറ്റി അപ്രോച്ച്” പ്രസക്തമാണ്. വികസനം എന്നത് വരുമാനം വർധിക്കുന്നതല്ല; മനുഷ്യർക്ക് സ്വന്തം ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള യഥാർത്ഥ സ്വാതന്ത്ര്യം ലഭിക്കുന്നതാണെന്ന് സെൻ പറയുന്നു. ഒരു ശുചീകരണ തൊഴിലാളിയുടെ മകനോ മകളോ അധ്യാപകനാകാനോ ഡോക്ടറാകാനോ എഞ്ചിനീയറാകാനോ കലാകാരനാകാനോ കഴിയുന്ന സാഹചര്യം സൃഷ്ടിക്കാതെ സാമൂഹിക നീതി യാഥാർഥ്യമാകില്ല. പുനരധിവാസം എന്നത് ധനസഹായം നൽകുന്നതിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല; അത് സാമൂഹിക ചലനാത്മകത (social mobility) ഉറപ്പാക്കുന്ന ദീർഘകാല പൊതുനയമാണ്.

കേരളത്തിന്റെ അനുഭവവും ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വിലയിരുത്തേണ്ടതാണ്. ശുചിത്വ രംഗത്ത് തദ്ദേശസ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളും കുടുംബശ്രീയും ഹരിതകർമ സേനയും നിർണായക പങ്ക് വഹിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ശുചീകരണ മേഖലയിലെ കരാർ തൊഴിലാളികളുടെ തൊഴിൽസുരക്ഷ, വേതനം, ആരോഗ്യ സംരക്ഷണം, സാമൂഹ്യസുരക്ഷ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ഇന്നും ഉയരുന്നുണ്ട്. വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ മാതൃകാപരമായ പദ്ധതികൾ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിലും രാജ്യവ്യാപകമായി ഏകീകൃതവും അവകാശാധിഷ്ഠിതവുമായ ദേശീയ നയം ഇന്നും രൂപപ്പെട്ടിട്ടില്ല.
ഇവിടെ ഒരു അടിസ്ഥാനപരമായ നയപരിവർത്തനം അനിവാര്യമാണ്. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളെ “സേവനദാതാക്കൾ” എന്ന നിലയിൽ മാത്രം കാണാതെ “പൊതുജനാരോഗ്യ പ്രവർത്തകർ” എന്ന നിലയിൽ അംഗീകരിക്കണം. ആരോഗ്യപ്രവർത്തകർക്കും അഗ്നിശമനസേനാംഗങ്ങൾക്കും പോലീസുകാർക്കും നൽകുന്ന തൊഴിൽസുരക്ഷയുടെ അതേ മാനദണ്ഡങ്ങൾ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾക്കും ബാധകമാക്കണം. അപകടഭത്ത, ഇൻഷുറൻസ്, മാനസികാരോഗ്യ പിന്തുണ, സ്ഥിരം ആരോഗ്യ പരിശോധന, ഗുണമേന്മയുള്ള സുരക്ഷാ ഉപകരണങ്ങൾ, കുടുംബക്ഷേമ പദ്ധതികൾ എന്നിവ അവകാശമായി ലഭിക്കണം.

ഇന്ത്യ ഇന്ന് അഞ്ച് ട്രില്യൺ ഡോളർ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെ വലിപ്പം മാത്രം അതിന്റെ നാഗരികതയുടെ അളവുകോലാകുന്നില്ല. ആ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സമ്പത്ത് എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു, ഏറ്റവും അപകടകരമായ ജോലികൾ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർക്ക് അതിൽ എന്ത് പങ്കാണ് ലഭിക്കുന്നത്, അവരുടെ അന്തസ്സ് എത്രമാത്രം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് കൂടുതൽ പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം അതുകൊണ്ട് പഴയ തൊഴിലാളി പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ തുടർച്ച മാത്രമല്ല. നവലിബറൽ ഇന്ത്യയുടെ വികസന മാതൃകയോടുള്ള ഒരു അടിസ്ഥാന വിമർശനമാണ് അത്. “വികസനം ആർക്കുവേണ്ടി?” എന്ന ചോദ്യമാണ് അവർ ഉയർത്തുന്നത്. നഗരങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യവൽക്കരണത്തിനായി കോടിക്കണക്കിന് രൂപ ചെലവഴിക്കുന്ന ഭരണകൂടം ആ നഗരങ്ങളെ ഓരോ ദിവസവും വൃത്തിയാക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതത്തിനായി എത്രമാത്രം ചെലവഴിക്കാൻ തയ്യാറാണ് എന്നതാണ് യഥാർഥ വികസനത്തിന്റെ പരീക്ഷണക്കല്ല്.
ഏറ്റവും അപകടകരമായ ജോലികൾ ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യരുടെ അന്തസ്സിലൂടെയാണ്. ആ പരീക്ഷയിൽ ഇന്ത്യ ഇന്നും വിജയിച്ചിട്ടില്ല.
ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ഭാവി – സാമൂഹിക നീതിയിലേക്കുള്ള വഴി ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നം ചർച്ച ചെയ്യുമ്പോൾ പൊതുവെ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നത് അവരുടെ വേതനത്തിലോ സ്ഥിരനിയമനത്തിലോ ആണ്. എന്നാൽ അത് പരിഹാരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ്. പ്രശ്നത്തിന്റെ വേരുകൾ വളരെ ആഴത്തിലാണ്. അത് ജാതിയിലും തൊഴിൽ വിപണിയിലും നഗര വികസന മാതൃകയിലും സാമൂഹിക മനോഭാവങ്ങളിലും ഭരണകൂടത്തിന്റെ മുൻഗണനകളിലും കുടികൊള്ളുന്നു. അതിനാൽ പരിഹാരവും ബഹുതലങ്ങളിലായിരിക്കണം. ഒരു നിയമം കൊണ്ടോ ഒരു വേതനവർധനവ് പ്രഖ്യാപിച്ചോ ഈ പ്രശ്നം അവസാനിക്കില്ല. ഇന്ത്യയുടെ വികസന സങ്കൽപ്പത്തെ തന്നെ പുനഃപരിശോധിക്കേണ്ട സാഹചര്യമാണിത്.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾക്ക് നൽകേണ്ട ആദ്യ നീതി തൊഴിൽ സുരക്ഷയാണ്. വർഷങ്ങളായി ഒരേ സ്ഥാപനത്തിൽ ജോലി ചെയ്യുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികൾ ഇന്നും കരാർ സംവിധാനത്തിലാണ്. ഇത് ഭരണപരമായ അസൗകര്യമല്ല; തൊഴിൽ അവകാശങ്ങളുടെ നിഷേധമാണ്. “ഒരേ ജോലിക്ക് ഒരേ വേതനം” എന്ന സുപ്രീം കോടതി പലതവണ ആവർത്തിച്ച ഭരണഘടനാ തത്വം ശുചീകരണ മേഖലയിലും പൂർണമായി നടപ്പാക്കണം. ദീർഘകാലമായി ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികളെ ഘട്ടംഘട്ടമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തുകയും കരാർവൽക്കരണം അപവാദമാക്കുകയും വേണം. പൊതുസേവനങ്ങളുടെ അടിത്തറയായ തൊഴിൽ മേഖലകളെ സ്ഥിരതയുള്ള പൊതുതൊഴിലാക്കി മാറ്റാതെ സാമൂഹിക നീതി ഉറപ്പാക്കാനാവില്ല.

അതോടൊപ്പം, തൊഴിലാളികളുടെ ക്ഷേമത്തെ ഒരു ചെലവായി കാണുന്ന സമീപനവും മാറണം. ലോകബാങ്കും അന്താരാഷ്ട്ര തൊഴിൽ സംഘടനയും (ILO) പല റിപ്പോർട്ടുകളിലും ആവർത്തിച്ച് ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് സുരക്ഷിത തൊഴിൽ സാഹചര്യങ്ങളും സാമൂഹ്യസുരക്ഷയും ഉൽപ്പാദനക്ഷമത വർധിപ്പിക്കുമെന്നും പൊതുജനാരോഗ്യച്ചെലവ് കുറയ്ക്കുമെന്നും ആണ്. തൊഴിലാളികൾക്ക് ആരോഗ്യ ഇൻഷുറൻസ്, അപകട ഇൻഷുറൻസ്, പെൻഷൻ, ഭാവിനിധി, ശമ്പളത്തോടെയുള്ള അവധി, മാതൃത്വ-പിതൃത്വ ആനുകൂല്യങ്ങൾ എന്നിവ ഉറപ്പാക്കുന്നത് ക്ഷേമനടപടി മാത്രമല്ല; അത് പൊതുജനാരോഗ്യ നിക്ഷേപം കൂടിയാണ്.

അപകടകരമായ ശുചീകരണ ജോലികളുടെ പൂർണ യന്ത്രവൽക്കരണം ഇനി വൈകാൻ പാടില്ല. സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളും മലിനജല പൈപ്പുകളും ശുചീകരിക്കാൻ ഇന്ന് ലോകത്ത് അത്യാധുനിക റോബോട്ടിക് സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ലഭ്യമാണ്. കേരളം, തമിഴ്നാട്, ഗുജറാത്ത്, ഡൽഹി എന്നിവിടങ്ങളിൽ ചില നഗരസഭകൾ റോബോട്ടിക് ഉപകരണങ്ങൾ പരീക്ഷണാടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുമുണ്ട്. എന്നാൽ രാജ്യവ്യാപകമായി ഈ സാങ്കേതികവിദ്യ പ്രയോഗിക്കുന്നതിൽ വലിയ പുരോഗതി ഉണ്ടായിട്ടില്ല. “ബാൻഡികൂട്ട്” പോലുള്ള ഇന്ത്യൻ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മനുഷ്യരെ അപകടകരമായ ഇടങ്ങളിലേക്ക് ഇറക്കാതെ ശുചീകരണം നടത്താൻ കഴിയുമെന്ന് തെളിയിച്ചിട്ടുണ്ട്. എന്നിട്ടും നിരവധി നഗരങ്ങളിൽ ഇന്നും മനുഷ്യരാണ് വിഷവാതകം നിറഞ്ഞ സെപ്റ്റിക് ടാങ്കുകളിലേക്ക് ഇറങ്ങുന്നത്. ഇത് സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ അഭാവമല്ല; രാഷ്ട്രീയ മനസ്സിന്റെ അഭാവമാണ്.

ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ പുനരധിവാസത്തെക്കുറിച്ചും ഇന്ത്യക്ക് പുതിയ ചിന്ത ആവശ്യമാണ്. പുനരധിവാസം എന്നത് ഒരുതവണ ധനസഹായം നൽകുകയോ വായ്പ അനുവദിക്കുകയോ മാത്രമല്ല. അത് ജീവിതത്തിന്റെ എല്ലാ മേഖലകളെയും സ്പർശിക്കുന്ന അവകാശാധിഷ്ഠിത സമീപനമായിരിക്കണം. ഗുണമേന്മയുള്ള ഭവനം, കുട്ടികൾക്ക് സൗജന്യവും നിലവാരമുള്ളതുമായ വിദ്യാഭ്യാസം, ഉന്നതവിദ്യാഭ്യാസത്തിനുള്ള പ്രത്യേക സ്കോളർഷിപ്പുകൾ, തൊഴിൽപരിശീലനം, സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വയംതൊഴിൽ സഹായം, യുവാക്കൾക്ക് നൈപുണ്യ വികസനം, മാനസികാരോഗ്യ സേവനങ്ങൾ, നിയമസഹായം എന്നിവയെല്ലാം ഇതിന്റെ ഭാഗമാകണം. ജാതി അധിഷ്ഠിത തൊഴിൽചക്രം തകർക്കാൻ അടുത്ത തലമുറയ്ക്ക് ബദൽ ജീവിതസാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

അമർത്യ സെൻ വികസനത്തെ “മനുഷ്യരുടെ കഴിവുകളുടെ വികസനം” (Capability Expansion) എന്ന നിലയിലാണ് കാണുന്നത്. ഈ കാഴ്ചപ്പാടിൽ നോക്കുമ്പോൾ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ മക്കൾക്ക് മാതാപിതാക്കളുടെ തൊഴിൽ തന്നെ പിന്തുടരേണ്ട സാഹചര്യം തുടരുന്നത് വികസനത്തിന്റെ പരാജയമാണ്. വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യം, സാമൂഹിക സുരക്ഷ, അവസരസമത്വം എന്നിവ ഉറപ്പാക്കിയാലേ യഥാർത്ഥ സാമൂഹിക ചലനാത്മകത സാധ്യമാകൂ. ഡോ. അംബേദ്കർ പറഞ്ഞ “വിദ്യാഭ്യാസം നേടുക, സംഘടിക്കുക, പോരാടുക” എന്ന ആഹ്വാനം ഇന്നും പ്രസക്തമാകുന്നത് ഇതുകൊണ്ടാണ്.

ഈ പ്രശ്നത്തിന് മറ്റൊരു പ്രധാന വശമുണ്ട്. സമൂഹത്തിന്റെ മനോഭാവം മാറാതെ നിയമങ്ങൾ മാത്രം ഫലപ്രദമാകില്ല. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളോടുള്ള ജാതി അധിഷ്ഠിത മുൻവിധികളും സാമൂഹിക അകൽച്ചയും ഇന്നും പല രൂപങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. കുട്ടികൾ സ്കൂളുകളിൽ വിവേചനം നേരിടുന്നു. കുടുംബങ്ങൾ താമസസ്ഥലങ്ങളിൽ ഒറ്റപ്പെടുന്നു. വിവാഹബന്ധങ്ങളിലും സാമൂഹിക ഇടപെടലുകളിലും ജാതിയുടെ മതിലുകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ വിദ്യാഭ്യാസ പാഠ്യപദ്ധതികളിലും മാധ്യമങ്ങളിലും പൊതുസാംസ്കാരിക ഇടങ്ങളിലും തൊഴിൽമാന്യത, സമത്വം, ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ബോധവൽക്കരണം ശക്തിപ്പെടുത്തേണ്ടതുണ്ട്.
ഇന്ത്യയിലെ നഗരവികസന നയങ്ങളും പുനഃപരിശോധിക്കണം. “സ്മാർട്ട് സിറ്റി” എന്ന ആശയം ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യയിലും അടിസ്ഥാനസൗകര്യ വികസനത്തിലും ഒതുങ്ങരുത്. ഒരു നഗരം യഥാർഥത്തിൽ സ്മാർട്ടാകുന്നത് അവിടെ ഏറ്റവും അപകടകരമായ ജോലി ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളിയും സുരക്ഷിതനും മാന്യനുമായ പൗരനായി ജീവിക്കാൻ കഴിയുമ്പോഴാണ്. നഗരത്തിന്റെ വൃത്തിയുള്ള തെരുവുകൾ മാത്രം വികസനത്തിന്റെ സൂചകമല്ല; ആ തെരുവുകൾ വൃത്തിയാക്കുന്ന തൊഴിലാളിയുടെ ജീവിത നിലവാരവും അതിന്റെ ഭാഗമാണ്.
കേന്ദ്രസർക്കാരും സംസ്ഥാന സർക്കാരുകളും ചേർന്ന് ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾക്കായി സമഗ്രമായ ഒരു ദേശീയ നയം രൂപീകരിക്കേണ്ട സമയമാണിത്. തൊഴിൽ മന്ത്രാലയം, സാമൂഹ്യനീതി മന്ത്രാലയം, നഗരവികസന മന്ത്രാലയം, ആരോഗ്യ മന്ത്രാലയം, പട്ടികജാതി കമ്മീഷൻ, ദേശീയ മനുഷ്യാവകാശ കമ്മീഷൻ, തൊഴിലാളി യൂണിയനുകൾ, ദളിത് സംഘടനകൾ, പൊതുജനാരോഗ്യ വിദഗ്ധർ, സാങ്കേതിക വിദഗ്ധർ എന്നിവരുടെ പങ്കാളിത്തത്തോടെ ഒരു ദേശീയ പ്രവർത്തനപദ്ധതി തയ്യാറാക്കണം. വാർഷിക പുരോഗതി റിപ്പോർട്ടുകൾ പാർലമെന്റിൽ അവതരിപ്പിക്കണം. സെപ്റ്റിക് ടാങ്ക് മരണങ്ങൾ “അപകടങ്ങൾ” എന്നല്ല, തടയാൻ കഴിയുമായിരുന്ന ഭരണപരമായ പരാജയങ്ങൾ എന്ന നിലയിൽ അന്വേഷിക്കുന്ന സ്വതന്ത്ര സംവിധാനവും വേണം.

ഇന്ത്യയിലെ പല സാമൂഹിക പരിഷ്കാരങ്ങളും നിയമം മാത്രം കൊണ്ടല്ല ഉണ്ടായത്. സതി നിരോധനം, ബാലവിവാഹ നിരോധനം, അസ്പൃശ്യതയുടെ നിയമനിരോധനം, വിദ്യാഭ്യാസാവകാശം എന്നിവയെല്ലാം സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും നിയമങ്ങളുടെയും പൊതുബോധത്തിന്റെയും സംയുക്തഫലമായിരുന്നു. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ വിമോചനവും അതുപോലെ തന്നെ നിയമത്തിന്റെയും സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെയും രാഷ്ട്രീയ ഇച്ഛാശക്തിയുടെയും കൂട്ടായ ശ്രമത്തിലൂടെയേ സാധ്യമാകൂ. ബെസ്വാഡ വിൽസൺ, സഫായി കർമ്മചാരി ആന്ദോളൻ, നിരവധി ദളിത് സംഘടനകൾ, തൊഴിലാളി യൂണിയനുകൾ, മനുഷ്യാവകാശ പ്രവർത്തകർ എന്നിവരുടെ ദീർഘകാല പോരാട്ടങ്ങൾ ഈ വിഷയത്തെ ദേശീയ ചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നിട്ടുണ്ട്. എന്നാൽ പോരാട്ടം ഇനിയും അവസാനിച്ചിട്ടില്ല.

അഴുക്ക് എന്നത് വെറും തെരുവുകളിലെ മാലിന്യമല്ല. മനുഷ്യരെ ജാതിയുടെ പേരിൽ ചില തൊഴിലുകളിൽ ബന്ധിച്ചിടുന്ന സാമൂഹിക മനോഭാവവും ഒരു അഴുക്കാണ്. കരാർവൽക്കരണത്തിന്റെ പേരിൽ തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ നിഷേധിക്കുന്ന സാമ്പത്തിക നയവും ഒരു അഴുക്കാണ്. നിയമങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും നടപ്പാക്കാത്ത ഭരണപരമായ അനാസ്ഥയും ഒരു അഴുക്കാണ്. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളെ ആവശ്യമായപ്പോൾ മാത്രം ഓർക്കുകയും പിന്നീട് മറക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പൊതുസമൂഹത്തിന്റെ മനോഭാവവും ഒരു അഴുക്കാണ്. ഈ അഴുക്കുകളെ വൃത്തിയാക്കാതെ നഗരങ്ങളെ മാത്രം വൃത്തിയാക്കിയാൽ ഇന്ത്യ ശുചിയാകില്ല.

ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ ഭരണഘടന തയ്യാറാക്കിയപ്പോൾ ജനാധിപത്യത്തെ വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് സംവിധാനമായി കണ്ടിരുന്നില്ല. “സാമൂഹിക ജനാധിപത്യം ഇല്ലാതെ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കില്ല” എന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ്. സ്വാതന്ത്ര്യം, സമത്വം, സൗഹൃദം എന്ന മൂല്യങ്ങൾ സമൂഹത്തിന്റെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴാണ് ജനാധിപത്യം യാഥാർഥ്യമാകുക. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം ഈ മൂല്യങ്ങളുടെ ഏറ്റവും വലിയ പരീക്ഷണമാണ്.

ഇന്ത്യ ബഹിരാകാശത്ത് ചന്ദ്രനെ തേടുന്ന രാജ്യമാകാം. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വേഗത്തിൽ വളരുന്ന സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകളിലൊന്നാകാം. സ്മാർട്ട് നഗരങ്ങളും അതിവേഗ പാതകളും ഡിജിറ്റൽ ഭരണസംവിധാനങ്ങളും സൃഷ്ടിക്കാം. എന്നാൽ ഓരോ ദിവസവും നഗരങ്ങളുടെ അഴുക്ക് നീക്കം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർ സ്വന്തം ജീവിതം അന്തസ്സോടെ ജീവിക്കാൻ കഴിയാത്തിടത്തോളം കാലം ആ വികസനത്തിന് ഒരു അടിസ്ഥാന കുറവ് തുടരും. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം അതുകൊണ്ട് ഒരു വിഭാഗം തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശ സമരം മാത്രമല്ല; ഇന്ത്യൻ റിപ്പബ്ലിക്കിനോട് ഭരണഘടന നൽകിയ വാഗ്ദാനം പാലിക്കണമെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന നൈതിക ആഹ്വാനമാണ്. ആ ആഹ്വാനത്തോട് പ്രതികരിക്കാൻ കഴിയുന്ന ദിവസമാണ് ഇന്ത്യ യഥാർഥ അർത്ഥത്തിൽ ശുചിയാകുകയും ജനാധിപത്യപരമായി കൂടുതൽ പക്വമാകുകയും ചെയ്യുക.
ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം – ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുന്ന പോരാട്ടം
ഇന്ത്യയുടെ പൊതുജീവിതത്തിൽ ചില സമരങ്ങൾ അതത് തൊഴിലാളി വിഭാഗങ്ങളുടെ ആവശ്യങ്ങളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. അവ സമൂഹത്തിന്റെ നൈതികതയെയും ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തത്തെയും ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവിനെയും ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന സമരങ്ങളായി മാറുന്നു. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം അത്തരമൊരു പോരാട്ടമാണ്. ഇത് ശമ്പളവർധനയ്ക്കോ സ്ഥിരനിയമനത്തിനോ വേണ്ടിയുള്ള ഒരു തൊഴിലാളി സമരം മാത്രമല്ല; മനുഷ്യന്റെ അന്തസ്സിന് സാമ്പത്തിക മൂല്യത്തേക്കാൾ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ടോ എന്ന അടിസ്ഥാന ചോദ്യമാണ് ഉയർത്തുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ വികസനം ആർക്കുവേണ്ടിയാണ് എന്ന ചോദ്യവും അതോടൊപ്പം ഉയരുന്നു.

കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് പതിറ്റാണ്ടിനിടെ ഇന്ത്യ അതിവേഗ സാമ്പത്തിക വളർച്ച കൈവരിച്ചു. നഗരങ്ങൾ വികസിച്ചു. മെട്രോ റെയിൽ ശൃംഖലകൾ വ്യാപിച്ചു. എക്സ്പ്രസ് ഹൈവേകൾ, സ്മാർട്ട് സിറ്റികൾ, ഡിജിറ്റൽ ഭരണസംവിധാനങ്ങൾ, കൃത്രിമ ബുദ്ധി, ബഹിരാകാശ ഗവേഷണം എന്നിവ രാജ്യത്തിന്റെ പുതിയ മുഖമായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. എന്നാൽ ഈ വികസനത്തിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു നിശ്ശബ്ദ തൊഴിൽസേന നിലകൊള്ളുന്നു. ഓരോ ദിവസവും ലക്ഷക്കണക്കിന് ടൺ മാലിന്യം ശേഖരിക്കുകയും നഗരങ്ങളെ ആരോഗ്യകരമായി നിലനിർത്തുകയും മലിനജല സംവിധാനങ്ങൾ പ്രവർത്തിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ അധ്വാനം ഇല്ലാതെ ഈ വികസനത്തിന്റെ ഒരു ഘടകവും പ്രവർത്തിക്കില്ല. എന്നിട്ടും വികസന ചർച്ചകളിൽ ഇവരുടെ പേര് അപൂർവമായാണ് കേൾക്കുന്നത്.

സാമൂഹ്യശാസ്ത്രജ്ഞൻ സിഗ്മണ്ട് ബൗമൻ “അദൃശ്യ തൊഴിലാളികൾ” (Invisible Labour) എന്ന ആശയം വിശദീകരിക്കുമ്പോൾ സമൂഹം ചില ജോലികളെ അത്യാവശ്യമായി കാണുന്നുവെങ്കിലും ആ ജോലി ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യരെ അദൃശ്യരാക്കുന്നുവെന്ന് പറയുന്നു. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ അനുഭവം ഇതിന്റെ ഏറ്റവും വ്യക്തമായ ഉദാഹരണമാണ്. നഗരങ്ങൾ വൃത്തിയായിരിക്കണമെന്ന് എല്ലാവരും ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ നഗരം വൃത്തിയാക്കുന്ന മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം എങ്ങനെയാണെന്ന ചോദ്യത്തിൽ പൊതുസമൂഹം അത്ര താൽപര്യം കാണിക്കുന്നില്ല. തൊഴിൽ ആവശ്യമാണ്; തൊഴിലാളി അദൃശ്യനാണ്. ഈ വിരോധാഭാസം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാന മൂല്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഫ്രഞ്ച് ചിന്തകനായ പിയർ ബോർഡിയുവിന്റെ “സിംബോളിക് വയലൻസ്” (Symbolic Violence) എന്ന ആശയവും പ്രസക്തമാണ്. ഒരു സമൂഹം ചില അസമത്വങ്ങളെ സ്വാഭാവികമാണെന്ന് അംഗീകരിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ അവയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ശേഷി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾ നേരിടുന്ന പല അനീതികളും ഇത്തരത്തിൽ “സാധാരണ” സംഭവങ്ങളായി സമൂഹം സ്വീകരിച്ചിരിക്കുകയാണ്. സെപ്റ്റിക് ടാങ്കിൽ തൊഴിലാളി മരിച്ചാൽ ഏതാനും ദിവസത്തെ വാർത്തയാകുന്നു; പിന്നീട് അത് മറക്കപ്പെടുന്നു. ഈ മറവി തന്നെയാണ് ചൂഷണത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശക്തമായ ആയുധം.

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലും ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ പങ്ക് കൂടുതൽ നിർണായകമാകുകയാണ്. അതിശക്തമായ മഴ, നഗരവെള്ളപ്പൊക്കം, മാലിന്യ സംസ്കരണത്തിലെ പ്രതിസന്ധികൾ, പൊതുജനാരോഗ്യ വെല്ലുവിളികൾ എന്നിവ വർധിക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിൽ നഗരങ്ങളുടെ പ്രതിരോധശേഷി (Urban Resilience) ഉറപ്പാക്കുന്നതിൽ ശുചീകരണ തൊഴിലാളികൾക്ക് നിർണായക പങ്കുണ്ട്. എന്നാൽ കാലാവസ്ഥാ അനുയോജന പദ്ധതികളിലും നഗര ദുരന്തനിവാരണ നയങ്ങളിലും ഇവരുടെ സുരക്ഷയും ക്ഷേമവും പലപ്പോഴും അവഗണിക്കപ്പെടുന്നു. നഗരങ്ങളുടെ പ്രതിരോധശേഷി വർധിപ്പിക്കണമെങ്കിൽ ആദ്യം അതിന്റെ അടിസ്ഥാന തൊഴിൽസേനയെ സംരക്ഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
ഈ സാഹചര്യത്തിൽ മാധ്യമങ്ങൾക്കും നിർണായക ഉത്തരവാദിത്തമുണ്ട്. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ മരണങ്ങൾ വാർത്തയാകാറുണ്ട്; എന്നാൽ അവരുടെ ജീവിതം വാർത്തയാകാറില്ല. സമരങ്ങൾ റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ സമരത്തിലേക്ക് നയിച്ച സാമൂഹിക ചരിത്രം പലപ്പോഴും റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യപ്പെടുന്നില്ല. മനുഷ്യരുടെ ദുരന്തത്തെ സംഭവകേന്ദ്രിതമായി മാത്രം കാണാതെ ഘടനാപരമായ പ്രശ്നമായി അവതരിപ്പിക്കുന്ന മാധ്യമ സമീപനമാണ് ആവശ്യമായത്. അന്വേഷണാത്മക മാധ്യമപ്രവർത്തനവും ഡാറ്റാ അധിഷ്ഠിത റിപ്പോർട്ടിംഗും ഈ മേഖലയിൽ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടേണ്ടതുണ്ട്.

വിദ്യാഭ്യാസത്തിനും വലിയ പങ്കുണ്ട്. ഇന്ത്യൻ വിദ്യാലയങ്ങളിലെയും സർവകലാശാലകളിലെയും പാഠ്യപദ്ധതികളിൽ തൊഴിൽമാന്യത, ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ, ജാതിവിരുദ്ധ വിദ്യാഭ്യാസം, പൊതുജനാരോഗ്യ തൊഴിലുകളുടെ പ്രാധാന്യം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ സ്ഥാനം നൽകേണ്ടതുണ്ട്. ഒരു കുട്ടി വളരുമ്പോൾ ഒരു തൊഴിലും താഴ്ന്നതല്ലെന്നും ഒരു മനുഷ്യനും താഴ്ന്നവനല്ലെന്നും പഠിക്കുന്ന സാമൂഹിക അന്തരീക്ഷം സൃഷ്ടിക്കാതെ നിയമങ്ങൾ മാത്രം സമൂഹത്തെ മാറ്റുകയില്ല. സാമ്പത്തിക നയങ്ങളിലും അടിസ്ഥാനപരമായ മാറ്റം വേണം. തൊഴിലാളി ക്ഷേമത്തെ ചെലവായി കാണുന്ന സമീപനം ഉപേക്ഷിക്കണം. സുരക്ഷിത തൊഴിൽ, ആരോഗ്യകരമായ തൊഴിലിടം, സാമൂഹ്യസുരക്ഷ, യന്ത്രവൽക്കരണം, നൈപുണ്യ വികസനം എന്നിവയെല്ലാം ദീർഘകാല സാമ്പത്തിക നിക്ഷേപങ്ങളായി കാണണം. അപകടത്തിൽ മരിച്ച തൊഴിലാളിക്ക് നഷ്ടപരിഹാരം നൽകുന്നതിനെക്കാൾ അപകടം സംഭവിക്കാതിരിക്കാൻ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ നിക്ഷേപിക്കുന്നത് കൂടുതൽ മാനുഷികവും സാമ്പത്തികമായി യുക്തിസഹവുമാണ്.

ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ ഭരണഘടനാ സഭയിൽ നടത്തിയ അവസാന പ്രസംഗത്തിൽ രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യവും സാമൂഹിക ജനാധിപത്യവും തമ്മിലുള്ള അന്തരം അപകടകരമാണെന്ന് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിരുന്നു. വോട്ടവകാശം മാത്രം ജനാധിപത്യമല്ല; സാമൂഹിക സമത്വവും സാമ്പത്തിക നീതിയും മനുഷ്യാന്തസ്സും അതിന്റെ അനിവാര്യ ഘടകങ്ങളാണെന്ന് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. എഴുപത്തിയഞ്ച് വർഷങ്ങൾക്കിപ്പുറം ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ ജീവിതം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് ഇന്നും അതേ ശക്തിയോടെ പ്രസക്തമാണെന്ന് മനസ്സിലാകും.
ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരത്തെ ദളിത് പ്രശ്നമായോ തൊഴിലാളി പ്രശ്നമായോ നഗരഭരണ പ്രശ്നമായോ മാത്രം വേർതിരിച്ച് കാണാൻ കഴിയില്ല. അത് ഇവയുടെയെല്ലാം സംഗമസ്ഥാനമാണ്. ജാതിയും തൊഴിലും വികസനവും ഭരണഘടനയും പൊതുജനാരോഗ്യവും മനുഷ്യാവകാശവും ഒരുമിച്ച് ചേരുന്ന ഇടമാണ് ഈ സമരം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇതിന് പരിഹാരം കണ്ടെത്തുക എന്നത് ഒരു വിഭാഗം തൊഴിലാളികളുടെ പ്രശ്നം പരിഹരിക്കുക എന്നതിലുപരി ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉയർത്തുക എന്നതുമാണ്.
ഒടുവിൽ ചോദിക്കേണ്ട ചോദ്യം വളരെ ലളിതമാണ്. ഓരോ ദിവസവും നമ്മുടെ നഗരങ്ങളുടെ അഴുക്ക് നീക്കം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യരുടെ ജീവിതം നാം എപ്പോൾ വൃത്തിയാക്കും? അവരുടെ കൈകളിൽ ചൂൽ കൊടുത്ത സമൂഹം, അവരുടെ മക്കളുടെ കൈകളിൽ പുസ്തകവും അവസരവും നൽകാൻ തയ്യാറാകുമോ? നഗരങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യത്തിനായി കോടിക്കണക്കിന് രൂപ ചെലവഴിക്കുന്ന ഭരണകൂടം ആ നഗരങ്ങളെ ജീവിക്കാൻ യോഗ്യമാക്കുന്ന തൊഴിലാളികളുടെ അന്തസ്സിനായി അതേ ഗൗരവത്തോടെ നിക്ഷേപിക്കുമോ?

ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരമാണ് ഇന്ത്യയുടെ ഭാവിയെ നിർണയിക്കുക. കാരണം ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന ഗോപുരങ്ങളിലോ അതിവേഗ ട്രെയിനുകളിലോ ബഹിരാകാശ ദൗത്യങ്ങളിലോ അല്ല അളക്കപ്പെടുന്നത്. ഏറ്റവും അപകടകരമായ ജോലി ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ എത്ര സുരക്ഷിതമായി, എത്ര അന്തസ്സോടെ, എത്ര സമത്വത്തോടെ ജീവിക്കുന്നു എന്നതിലാണ് ഒരു ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉയരം അളക്കപ്പെടുന്നത്. ശുചീകരണ തൊഴിലാളികളുടെ സമരം അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവരുടെ മാത്രം പോരാട്ടമല്ല; ഇന്ത്യൻ റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയോട് ഉയർത്തുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യമാണ്.