ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിൽ ചില നിമിഷങ്ങൾ വെറും വാർത്തകളായി കടന്നുപോകില്ല. അവ ഒരു ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെയും ഒരു തലമുറയുടെ മനഃശാസ്ത്രത്തെയും ഒരേസമയം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ചരിത്രരേഖകളായി മാറും. ഡൽഹിയിലെ തെരുവിൽ പ്രതിപക്ഷ നേതാവ് രാഹുൽ ഗാന്ധിയെ പൊലീസ് ബലമായി തടയുന്ന ദൃശ്യങ്ങളും, വിദ്യാർഥികളെ ബാരിക്കേഡുകൾക്ക് മുന്നിൽ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്ന ചിത്രങ്ങളും, ജന്തർ മന്തറിൽ ഉയർന്ന പ്രതിഷേധ മുദ്രാവാക്യങ്ങളും അത്തരമൊരു രാഷ്ട്രീയ നിമിഷത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അവിടെ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെട്ടത് ഒരു രാഷ്ട്രീയ നേതാവാണെന്ന് മാത്രം കരുതുന്നത് വലിയ ചിത്രം കാണാതിരിക്കലാണ്. തെരുവിൽ വലിച്ചിഴയ്ക്കപ്പെട്ടത് ഇന്ത്യയിലെ യുവതയുടെ വിശ്വാസമാണ്. ഒരു തലമുറയുടെ ഭാവിയാണ്. ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശമാണ്.
“മോദി ഇന്ത്യ കണ്ട ഏറ്റവും യുവവിരുദ്ധനായ പ്രധാനമന്ത്രിയാണ്” എന്ന രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ പരാമർശം ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യം മാത്രമായിരുന്നില്ല. കഴിഞ്ഞ കുറേ വർഷങ്ങളായി തൊഴിലില്ലായ്മ, പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടുകൾ, റിക്രൂട്ട്മെന്റ് വൈകിപ്പിക്കൽ, വിദ്യാഭ്യാസത്തിന്റെ സ്വകാര്യവൽക്കരണം, കോച്ചിംഗ് വ്യവസായത്തിന്റെ അനിയന്ത്രിത വളർച്ച എന്നിവയെ അഭിമുഖീകരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന യുവജനങ്ങളുടെ നിരാശയ്ക്ക് രാഷ്ട്രീയഭാഷ നൽകാനുള്ള ശ്രമമായിരുന്നു അത്. ആ പ്രസ്താവനയ്ക്ക് പിന്നാലെ സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിൽ ഉണ്ടായ പ്രതികരണങ്ങളും, വിവിധ പൊതുപ്രവർത്തകരുടെ പിന്തുണയും, വിദ്യാർഥികളുടെ പ്രതിഷേധവും ഒരുമിച്ച് വായിക്കുമ്പോൾ വ്യക്തമായ ഒരു കാര്യം കാണാം. ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയം ഇനി പാർട്ടി ഓഫീസുകളിൽ മാത്രം രൂപപ്പെടുന്നില്ല; അത് ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തും സർവകലാശാല കാമ്പസുകളിലും കോച്ചിംഗ് ഹോസ്റ്റലുകളിലും തെരുവുകളിലും ഒരേസമയം രൂപപ്പെടുകയാണ്.
NEET വിവാദം ഈ രാജ്യത്തെ വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനത്തിന്റെ ആഴത്തിലുള്ള പ്രതിസന്ധിയാണ് തുറന്നുകാട്ടിയത്. ലക്ഷക്കണക്കിന് വിദ്യാർഥികൾ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും സുന്ദരമായ വർഷങ്ങൾ ഒരു പരീക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടി മാറ്റിവെക്കുന്നു. മാതാപിതാക്കൾ കടം വാങ്ങി കോച്ചിംഗ് ഫീസ് അടയ്ക്കുന്നു. കുടുംബങ്ങൾ അവരുടെ ഭാവി ഒരു റാങ്കിലേക്ക് ചുരുക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ആ പരീക്ഷയുടെ വിശ്വാസ്യത തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ, അത് ഒരു പരീക്ഷയുടെ പരാജയമല്ല; ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയുടെ പരാജയമാണ്. ഒരു ചോദ്യപേപ്പർ ചോരുമ്പോൾ ചോരുന്നത് ചോദ്യങ്ങൾ മാത്രമല്ല, ലക്ഷക്കണക്കിന് കുട്ടികളുടെ ആത്മവിശ്വാസമാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് വിദ്യാർഥികൾ തെരുവിലിറങ്ങിയത്. അവർ അധികാരം ആവശ്യപ്പെട്ടില്ല; അവർ നീതി ആവശ്യപ്പെട്ടു. അവർ രാഷ്ട്രീയം ആവശ്യപ്പെട്ടില്ല; അവർ വിശ്വാസ്യത ആവശ്യപ്പെട്ടു.
എന്നാൽ, ഈ പ്രതിസന്ധിയെ ഒരു മന്ത്രിയുടെ രാജിയിലേക്ക് മാത്രം ചുരുക്കുന്നതും യാഥാർഥ്യത്തെ ലഘൂകരിക്കലായിരിക്കും. ധർമേന്ദ്ര പ്രധാൻ രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തം ഏറ്റെടുക്കണമോ എന്നത് സ്വാഭാവികമായ ജനാധിപത്യ ചർച്ചയാണ്. പക്ഷേ, ഇന്ത്യയിലെ പരീക്ഷാ പ്രതിസന്ധി ഒരാളിൽ അവസാനിക്കുന്നില്ല. പ്രവേശന പരീക്ഷകളെ ചുറ്റിപ്പറ്റി വളർന്ന കോച്ചിംഗ് വ്യവസായം, പേപ്പർ ലീക്ക് ശൃംഖലകൾ, ഡിജിറ്റൽ ചോർച്ചാ നെറ്റ്വർക്കുകൾ, ഭയത്തെ വിപണിയാക്കിയ സമാന്തര വിദ്യാഭ്യാസ സമ്പദ്വ്യവസ്ഥ-ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് ഇന്നത്തെ രോഗം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. രോഗം ഘടനാപരമാണെങ്കിൽ ചികിത്സയും ഘടനാപരമായിരിക്കണം. ഒരാളെ മാറ്റിയാൽ മാത്രം സംവിധാനം മാറുകയില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാഷ്ട്രീയ ഉത്തരവാദിത്തവും വിദ്യാഭ്യാസ പരിഷ്കാരവും ഒരുമിച്ച് ആവശ്യപ്പെടേണ്ട സമയമാണിത്.
ഈ പ്രക്ഷോഭം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ കോൺഗ്രസ് എവിടെയായിരുന്നു എന്ന ചോദ്യവും രാഷ്ട്രീയമായി ഉയർത്തപ്പെടുന്നുണ്ട്. പക്ഷേ, സംഭവക്രമങ്ങൾ പരിശോധിക്കുമ്പോൾ ചിത്രം വ്യത്യസ്തമാണ്. ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ച ദേശീയ വിവാദമായതിനു പിന്നാലെ തന്നെ NSUIയും യൂത്ത് കോൺഗ്രസ്സും രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ പ്രതിഷേധങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയുടെ വസതിയിലേക്ക് മാർച്ചുകൾ നടന്നു. ലാത്തിച്ചാർജുകളും അറസ്റ്റുകളും ഉണ്ടായി. തുടർന്ന് രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ നഗരങ്ങളിൽ തുടർച്ചയായ സമരങ്ങൾ സംഘടിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. രാഹുൽ ഗാന്ധി പങ്കെടുത്ത ‘ഛാത്രോം കി ഗൂഞ്ച്’ പരിപാടികൾ ഈ വിഷയത്തെ ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് ഉയർത്തി. അതിനാൽ, കോൺഗ്രസ് അവസാന നിമിഷം സമരത്തിന്റെ ക്രെഡിറ്റ് തേടിയെത്തിയെന്ന വാദം രാഷ്ട്രീയമായി ഉന്നയിക്കാമെങ്കിലും, അതിന് മറുവശത്ത് ഈ പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ തുടർച്ച ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നവരും ഉണ്ട്.
ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ചില ഇടതുപക്ഷ നേതാക്കൾ കോൺഗ്രസിനെ വിമർശിക്കുകയും, കോൺഗ്രസ് അനുകൂലികൾ ആ വിമർശനത്തെ തിരിച്ചും ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്തത്. ദേശീയതലത്തിൽ ബിജെപിക്കെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽ ആരാണ് എത്രമാത്രം സജീവമായിരുന്നുവെന്നത് ഇന്ത്യൻ പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ തുടർച്ചയായ ചർച്ചയാണ്. ആ ചർച്ചയിൽ വസ്തുതകളും രാഷ്ട്രീയ വിലയിരുത്തലുകളും വേർതിരിച്ച് കാണേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്. ജനാധിപത്യത്തിൽ വ്യത്യസ്ത പ്രതിപക്ഷ കക്ഷികൾ പരസ്പരം വിമർശിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണെങ്കിലും, ദേശീയതലത്തിലുള്ള വലിയ രാഷ്ട്രീയ വെല്ലുവിളികളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ആ വിമർശനങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതവും വിലയിരുത്തപ്പെടേണ്ടതാണ്.
ഇതിനിടെയാണ് ജന്തർ മന്തറിൽ മറ്റൊരു മുദ്രാവാക്യം ദേശീയ ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റിയത്—”ഗോദി മീഡിയ ഗോ ബാക്ക്.” ആ മുദ്രാവാക്യം ചില മാധ്യമപ്രവർത്തകരെ വ്യക്തിപരമായി ലക്ഷ്യമിട്ടുള്ളതല്ല; മുഖ്യധാരാ മാധ്യമങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യതയെക്കുറിച്ച് സമൂഹത്തിലെ ഒരു വിഭാഗം പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന അസംതൃപ്തിയുടെ പ്രകടനമായാണ് പലരും അതിനെ വായിച്ചത്. മാധ്യമങ്ങൾ അധികാരത്തോട് ചോദ്യം ചോദിക്കേണ്ടവരാണെന്നും, പ്രതിഷേധങ്ങളെക്കാൾ ഭരണകൂടത്തിന്റെ വിശദീകരണങ്ങൾക്കാണ് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നതെന്ന തോന്നൽ വളർന്നാൽ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുമെന്നും വിമർശകർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. മറുവശത്ത്, മാധ്യമപ്രവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പൊതുചർച്ച തന്നെ ഒരു ജനാധിപത്യ സമൂഹത്തിന്റെ ആരോഗ്യകരമായ ലക്ഷണമാണെന്നും മറ്റുചിലർ വാദിക്കുന്നു.
എന്നാൽ, ഈ മുഴുവൻ സംഭവവികാസങ്ങളുടെയും ഏറ്റവും വലിയ കഥ ഡൽഹിയിലെ തെരുവിലല്ല എഴുതപ്പെടുന്നത്. അത് മൊബൈൽ ഫോണുകളുടെ സ്ക്രീനുകളിലാണ് എഴുതപ്പെടുന്നത്. യൂട്യൂബ്, ഇൻസ്റ്റഗ്രാം, എക്സ്, ടെലഗ്രാം, പോഡ്കാസ്റ്റുകൾ-ഇവയാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യയുടെ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ പൊതുസ്ഥലം. ഒരുകാലത്ത് പ്രൈംടൈം ചർച്ചകൾ നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ അജണ്ടകൾ ഇന്ന് ഒരു വൈറൽ വീഡിയോയും ഒരു മീമും ഒരു ഹാഷ്ടാഗും നിശ്ചയിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സമീപകാലത്ത് വിവിധ ഡിജിറ്റൽ വിശകലനങ്ങൾ പ്രതിപക്ഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉള്ളടക്കങ്ങൾക്ക് വർധിച്ച ശ്രദ്ധ ലഭിക്കുന്നതായി ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് വെറും കണക്കുകളുടെ കഥയല്ല; അത് മാറുന്ന രാഷ്ട്രീയ ആശയവിനിമയത്തിന്റെ സൂചന കൂടിയാണ്.
ഈ മാറ്റത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിൽക്കുന്നത് Gen Z എന്ന തലമുറയാണ്. “രാഷ്ട്രീയം അറിയാത്തവർ”, “റീൽസ് മാത്രം ചെയ്യുന്നവർ”, “കീബോർഡ് ആക്ടിവിസ്റ്റുകൾ” എന്നിങ്ങനെ പരിഹസിക്കപ്പെട്ട ഈ തലമുറയാണ് ഇന്ന് രാഷ്ട്രീയ ഭാഷ തന്നെ മാറ്റുന്നത്. അവർ പരമ്പരാഗത പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളുടെ ഭാഷയല്ല സംസാരിക്കുന്നത്. അവർ മീമുകളുടെയും പരിഹാസത്തിന്റെയും ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരത്തിന്റെയും ഭാഷയിലാണ് രാഷ്ട്രീയം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, ആ പരിഹാസത്തിനുള്ളിൽ തൊഴിലില്ലായ്മയോടുള്ള രോഷവും പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തോടുള്ള അവിശ്വാസവും ജനാധിപത്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും ഒരുപോലെ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഇതിനെ “മെറ്റാ-മോഡേൺ” രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വഭാവമായി വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്—Ironyയും Sincerityയും ഒരേ രാഷ്ട്രീയ വാചകത്തിൽ സഹവസിക്കുന്ന ഒരു കാലം.
ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയം ഇന്ന് ഒരു നിർണായക വഴിത്തിരിവിലാണ്. അധികാരത്തിന്റെ കൈവശം ഇപ്പോഴും ഭരണസംവിധാനമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ, രാഷ്ട്രീയ ഊർജം അതിവേഗം ഡിജിറ്റൽ സമൂഹത്തിലേക്കും യുവജനങ്ങളിലേക്കും നീങ്ങുകയാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യം രാഹുൽ ഗാന്ധി അറസ്റ്റിലായോ ഇല്ലയോ എന്നതല്ല; ഒരു തലമുറയ്ക്ക് ഈ രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ ഇപ്പോഴും വിശ്വാസമുണ്ടോ എന്നതാണ്. ഒരു വിദ്യാർഥിക്ക് ഭയമില്ലാതെ പരീക്ഷ എഴുതാൻ കഴിയുമോ, ഒരു യുവാവിന് ഭയമില്ലാതെ തൊഴിൽ സ്വപ്നം കാണാൻ കഴിയുമോ, ഒരു പൗരന് ഭയമില്ലാതെ പ്രതിഷേധിക്കാൻ കഴിയുമോ, ഒരു മാധ്യമത്തിന് ഭയമില്ലാതെ അധികാരത്തോട് ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ കഴിയുമോ-ഈ നാല് ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരമാണ് നാളത്തെ ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയം നിർണയിക്കുക. കാരണം, തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾ അധികാരങ്ങളെ മാറ്റും; പക്ഷേ യുവതയുടെ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുന്ന രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ചരിത്രം മാറ്റാൻ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾക്ക് പോലും കഴിയില്ല. ഒരു ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആരോഗ്യം അളക്കേണ്ടത് അധികാരത്തിലുള്ള പാർട്ടി എത്ര ശക്തമാണെന്ന് നോക്കിയല്ല; അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പൗരന്മാർ എത്ര സുരക്ഷിതരാണെന്ന് നോക്കിയാണ്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ ഏറ്റവും അസ്വസ്ഥമാക്കുന്ന കാഴ്ച പ്രതിഷേധക്കാരെ അടിച്ചമർത്തുന്നതല്ല, പ്രതിഷേധത്തെ തന്നെ സംശയത്തിന്റെ കണ്ണിലൂടെ കാണാൻ തുടങ്ങിയ ഭരണകൂട മനോഭാവമാണ്. വിദ്യാർഥികൾ തെരുവിലിറങ്ങിയാൽ ആദ്യം അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നത് അവരുടെ ആവശ്യങ്ങളല്ല, അവരുടെ രാഷ്ട്രീയം. അവർക്ക് പിന്നിൽ ആരാണെന്ന ചോദ്യമാണ്. ഒരു ജനാധിപത്യത്തിൽ ഇത് അപകടകരമായ മാറ്റമാണ്. കാരണം, ചോദ്യങ്ങളെ ഗൂഢാലോചനയായി ചിത്രീകരിക്കുന്ന നിമിഷം മുതൽ അധികാരം ജനങ്ങളെ കേൾക്കുന്നത് അവസാനിപ്പിക്കുന്നു.
ഇന്ത്യയുടെ സമീപകാല രാഷ്ട്രീയത്തെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിച്ചാൽ മറ്റൊരു കൗതുകകരമായ മാറ്റം കാണാം. വർഷങ്ങളോളം ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ അജണ്ട തീരുമാനിച്ചിരുന്നത് ടെലിവിഷൻ സ്റ്റുഡിയോകളായിരുന്നു. പ്രൈംടൈം ചർച്ചകളാണ് പൊതുബോധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്. എന്നാൽ, ഇന്ന് സ്ഥിതി മാറിയിരിക്കുന്നു. രാഷ്ട്രീയം ഇനി ടെലിവിഷനിൽ നിന്ന് മൊബൈൽ ഫോണിലേക്ക് കുടിയേറിയിരിക്കുന്നു. ഒരു യൂട്യൂബ് വീഡിയോയും ഒരു ഇൻസ്റ്റഗ്രാം റീലും ഒരു വൈറൽ പോസ്റ്റും മണിക്കൂറുകൾക്കുള്ളിൽ ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയമാകുന്നു. അധികാരം വാർത്ത സൃഷ്ടിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് സമൂഹമാധ്യമങ്ങൾ വിചാരണ ആരംഭിക്കുന്ന കാലമാണിത്.
ഇവിടെയാണ് സമീപകാല ഡിജിറ്റൽ പ്രവണതകൾക്ക് രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം ലഭിക്കുന്നത്. വിവിധ ഡിജിറ്റൽ വിശകലനങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രതിപക്ഷവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഉള്ളടക്കങ്ങൾക്ക് കഴിഞ്ഞ ആഴ്ചകളിൽ വലിയ ശ്രദ്ധ ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇത് വെറും വ്യൂവർഷിപ്പിന്റെ കഥയല്ല. ഒരു നരേറ്റീവിന്റെ കഥയാണ്. പത്ത് വർഷത്തിലേറെയായി ഡിജിറ്റൽ ലോകത്ത് ആധിപത്യം പുലർത്തിയിരുന്ന രാഷ്ട്രീയ ആശയവിനിമയ രീതിക്ക് വെല്ലുവിളി ഉയരുന്നുവെന്ന സൂചനയാണിത്. ഒരു തലമുറയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഭാവന മാറുമ്പോൾ അതിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലങ്ങളിൽ കാണില്ല; സമൂഹമാധ്യമങ്ങളിലെ സംഭാഷണങ്ങളിൽ കാണും.
അതുകൊണ്ടാണ് രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ സമീപകാല രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകൾ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നത്. വർഷങ്ങളായി തെരുവ് രാഷ്ട്രീയത്തിനും ഡിജിറ്റൽ രാഷ്ട്രീയത്തിനും ഇടയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന അകലം കുറയ്ക്കാൻ അദ്ദേഹം ശ്രമിക്കുന്നുവെന്നാണ് അദ്ദേഹത്തെ പിന്തുണക്കുന്നവർ വിലയിരുത്തുന്നത്. ഭാരത് ജോഡോ യാത്രയിലൂടെ ആരംഭിച്ച നേരിട്ടുള്ള ജനസമ്പർക്ക രാഷ്ട്രീയം ഇപ്പോൾ വിദ്യാർഥി പ്രക്ഷോഭങ്ങളുമായും ഡിജിറ്റൽ തലമുറയുടെ ഭാഷയുമായും സംവദിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതായി കാണാം. അത് വിജയിക്കുമോ എന്നത് ഭാവിയുടെ ചോദ്യമാണ്. പക്ഷേ, അത് പുതിയൊരു രാഷ്ട്രീയ പരീക്ഷണമാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല.
ഇവിടെയാണ് കോൺഗ്രസിനെതിരെ ഉയരുന്ന മറ്റൊരു വിമർശനവും പരിശോധിക്കേണ്ടത്. “സമരം തുടങ്ങിയപ്പോൾ എവിടെയായിരുന്നു കോൺഗ്രസ്? ഇപ്പോൾ പ്രക്ഷോഭത്തിന്റെ ക്രെഡിറ്റ് അടിച്ചെടുക്കാൻ വന്നിരിക്കുകയാണ്” എന്ന ആരോപണം ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ, സംഭവങ്ങളുടെ ക്രമം പരിശോധിക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു ചിത്രം കാണാം. ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ച ദേശീയ വിവാദമായതിനു പിന്നാലെ തന്നെ വിവിധ സംസ്ഥാനങ്ങളിൽ NSUIയും യൂത്ത് കോൺഗ്രസ്സും പ്രതിഷേധങ്ങൾ ആരംഭിച്ചിരുന്നു. കേന്ദ്ര വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിക്കെതിരായ പ്രതിഷേധങ്ങൾ, മാർച്ചുകൾ, അറസ്റ്റുകൾ, രാജ്യവ്യാപക പ്രചാരണങ്ങൾ, ‘ഛാത്രോം കി ഗൂഞ്ച്’ പോലുള്ള പരിപാടികൾ—ഇവയെല്ലാം ഈ വിഷയത്തെ തുടർച്ചയായി രാഷ്ട്രീയ ചർച്ചയിലാക്കി നിർത്താൻ ശ്രമിച്ചു. അതുകൊണ്ട് തന്നെ ഈ സമരം ഒരു ദിവസത്തെ രാഷ്ട്രീയ അവസരവാദമായി മാത്രം ചിത്രീകരിക്കുന്നത് പൂർണ ചിത്രം കാണിക്കില്ല.
അതോടൊപ്പം മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ വൈരുധ്യവും ഉയർന്നുവരുന്നു. ദേശീയതലത്തിൽ ബിജെപിക്കെതിരായ ബദൽ രാഷ്ട്രീയത്തെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുന്ന ചില ശക്തികൾ, കോൺഗ്രസ് നടത്തുന്ന സമരങ്ങളെ വിമർശിക്കാൻ ചെലവഴിക്കുന്ന ഊർജത്തിന്റെ ഒരു വിഹിതമെങ്കിലും ബിജെപിക്കെതിരെ ദേശീയതലത്തിൽ ചെലവഴിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യവും ഉയരുന്നു. ഇത് ഒരു പാർട്ടിയെ അനുകൂലിക്കുന്നതോ എതിർക്കുന്നതോ ആയ ചോദ്യമല്ല. ഇന്ത്യൻ പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഫലപ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യമാണ്. ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ പ്രതിപക്ഷങ്ങൾ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. പക്ഷേ, അധികാരത്തെക്കാൾ പ്രതിപക്ഷത്തെ ആക്രമിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയമാണ് മുൻഗണനയാകുന്നതെങ്കിൽ അതിന്റെ ഗുണഭോക്താവ് ആരായിരിക്കും എന്ന ചോദ്യവും ഒഴിവാക്കാനാവില്ല.
ഈ സമരത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവന, ഇന്ത്യയിലെ യുവജന രാഷ്ട്രീയം ഒരു പുതിയ ഭാഷ കണ്ടെത്തിയിരിക്കുന്നു എന്നതാണ്. ഈ തലമുറ പഴയ രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യങ്ങളുടെ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നില്ല. അവർ മീമുകളുടെ ഭാഷയിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. പരിഹാസത്തിന്റെ ഭാഷയിലാണ് സംസാരിക്കുന്നത്. പക്ഷേ, ആ പരിഹാസത്തിനുള്ളിൽ തൊഴിലില്ലായ്മയോടുള്ള രോഷവും പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തോടുള്ള അവിശ്വാസവും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളോടുള്ള നിരാശയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. സാമൂഹിക സിദ്ധാന്തത്തിൽ ഇതിനെ ‘മെറ്റാ-മോഡേൺ’ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സ്വഭാവമായി വിശേഷിപ്പിക്കാറുണ്ട്. പരിഹാസവും ആത്മാർത്ഥതയും ഒരേസമയം രാഷ്ട്രീയ ആയുധങ്ങളാകുന്ന കാലം. ഒരു ട്രോൾ അടുത്ത നിമിഷം ഒരു പ്രതിഷേധ മുദ്രാവാക്യമായി മാറുന്നു. ഒരു വൈറൽ വീഡിയോ അടുത്ത ദിവസം പാർലമെന്റിലെ ചർച്ചയായി മാറുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയം ഇനി ആ പുതിയ വ്യാകരണത്തിലാണ് എഴുതപ്പെടുന്നത്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ നടക്കുന്നത് ഒരു സർക്കാരും ഒരു പ്രതിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള സാധാരണ രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടമല്ല. പഴയ രാഷ്ട്രീയവും പുതിയ രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷമാണ്. കേന്ദ്രീകൃത പ്രചാരണ സംവിധാനവും വികേന്ദ്രീകൃത ഡിജിറ്റൽ സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ഏറ്റുമുട്ടലാണ്. ആ ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ ഫലം തീരുമാനിക്കുന്നത് അടുത്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മാത്രമാകില്ല; ഇന്ത്യയുടെ യുവതയുടെ വിശ്വാസം ഏത് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത് എന്നതായിരിക്കും.
ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അധികാരങ്ങൾ പലപ്പോഴും തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ തോൽക്കാറില്ല; അവർ ആദ്യം തോൽക്കുന്നത് സമൂഹത്തിന്റെ മനസ്സിലാണ്. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ഫലം പിന്നീട് വരുന്ന ഔപചാരിക പ്രഖ്യാപനം മാത്രമാണ്. കഴിഞ്ഞ ഒരു ദശാബ്ദക്കാലം ബിജെപിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ സംഘടനാ സംവിധാനമോ സാമ്പത്തിക ശക്തിയോ മാത്രമായിരുന്നില്ല; രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ നരേറ്റീവ് നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള കഴിവായിരുന്നു. എന്താണ് രാജ്യം ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടത്, എന്താണ് മറക്കേണ്ടത്, ആരാണ് ദേശഭക്തൻ, ആരാണ് ദേശവിരുദ്ധൻ, ആരാണ് നായകൻ, ആരാണ് വില്ലൻ-ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങൾ നിർമിക്കുന്നതിൽ ബിജെപി അസാധാരണമായ മേൽക്കൈ നേടി. എന്നാൽ, ഇന്ന് ആ നരേറ്റീവ് ആദ്യമായി ഗുരുതരമായി വെല്ലുവിളിക്കപ്പെടുകയാണ്.
ഇത് ഒരു തിരഞ്ഞെടുപ്പിന്റെ ഫലമല്ല. ഒരു വാർത്തയുടെ ഫലവുമല്ല. വർഷങ്ങളായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ അസംതൃപ്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയ രൂപാന്തരമാണ്. തൊഴിലില്ലായ്മ, പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടുകൾ, റിക്രൂട്ട്മെന്റ് വൈകിപ്പിക്കൽ, വിലക്കയറ്റം, യുവജനങ്ങളുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വം—ഇവ ഓരോന്നും ഒറ്റപ്പെട്ട വിഷയങ്ങളായി നിന്നില്ല. അവ ഒരുമിച്ച് ഒരു പൊതുവികാരമായി മാറി. രാഷ്ട്രീയത്തിൽ ഏറ്റവും അപകടകരമായ നിമിഷം ജനങ്ങൾ ഒരു പ്രശ്നത്തെക്കുറിച്ച് കോപിക്കുന്നതല്ല; വ്യത്യസ്ത പ്രശ്നങ്ങളെല്ലാം ഒരേ ഭരണരീതിയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണെന്ന് അവർ വിശ്വസിക്കാൻ തുടങ്ങുന്ന നിമിഷമാണ്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ സംഭവിക്കുന്നത് അതാണ്.
ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെയും വായിക്കേണ്ടത്. വർഷങ്ങളോളം “പപ്പു” എന്ന പരിഹാസ നരേറ്റീവിൽ പൂട്ടിയിടാൻ ശ്രമിക്കപ്പെട്ട ഒരു നേതാവ്, ഭാരത് ജോഡോ യാത്രയ്ക്ക് ശേഷം ക്രമേണ മറ്റൊരു രാഷ്ട്രീയ ഭാഷ സ്വീകരിച്ചു. പ്രസംഗങ്ങളേക്കാൾ സംഭാഷണങ്ങൾ, ടെലിവിഷൻ സ്റ്റുഡിയോകളേക്കാൾ തെരുവുകൾ, മുദ്രാവാക്യങ്ങളേക്കാൾ നേരിട്ടുള്ള സംവാദം-ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമീപകാല രാഷ്ട്രീയ ശൈലി. അതിനെ എല്ലാവരും അംഗീകരിക്കണമെന്നില്ല. പക്ഷേ ,അത് ഒരു മാറ്റമാണെന്നതിൽ തർക്കമില്ല. വിദ്യാർഥി പ്രക്ഷോഭങ്ങളോട് അദ്ദേഹം കാണിച്ച ഐക്യദാർഢ്യവും അതേ രാഷ്ട്രീയ തുടർച്ചയുടെ ഭാഗമായാണ് പിന്തുണക്കുന്നവർ കാണുന്നത്.
ഇവിടെയാണ് കോൺഗ്രസിനെതിരെ ഉയരുന്ന “സമരത്തിന്റെ ക്രെഡിറ്റ് അടിച്ചെടുക്കുന്നു” എന്ന വിമർശനവും പരിശോധിക്കേണ്ടത്. ഒരു പ്രക്ഷോഭം ജനങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയരുമ്പോൾ അതിനെ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ പിന്തുണയ്ക്കുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിൽ പുതിയ കാര്യമല്ല. കർഷക സമരത്തിലും പൗരത്വ നിയമത്തിനെതിരായ പ്രക്ഷോഭങ്ങളിലും അത് കണ്ടതാണ്. എന്നാൽ, ഈ പ്രത്യേക വിഷയത്തിൽ കോൺഗ്രസ് പിന്നീടാണ് എത്തിയതെന്ന വാദം ഉയരുമ്പോൾ, മറുവശത്ത് മെയ് മാസം മുതൽ NSUIയും യൂത്ത് കോൺഗ്രസ്സും രാജ്യത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നടത്തിയ പ്രതിഷേധങ്ങളും, വിദ്യാഭ്യാസ മന്ത്രിയുടെ വസതിയിലേക്ക് നടത്തിയ മാർച്ചുകളും, ‘ഛാത്രോം കി ഗൂഞ്ച്’ പോലുള്ള പരിപാടികളും ചൂണ്ടിക്കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, ഈ വിഷയത്തെ വെറും “ക്രെഡിറ്റ് രാഷ്ട്രീയം” എന്ന ഒറ്റവാചകത്തിൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
അതേസമയം, ഈ പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന മറ്റൊരു സംഘടനയെയും അതിന്റെ ഡിജിറ്റൽ സാന്നിധ്യത്തെയും രാഷ്ട്രീയമായി പഠിക്കേണ്ടതുണ്ട്. സോഷ്യൽ മീഡിയയിൽ രൂപപ്പെടുന്ന പുതിയ പ്രതിഷേധ കൂട്ടായ്മകൾ പരമ്പരാഗത പാർട്ടികളുടെ നിയന്ത്രണത്തിന് പുറത്താണ് വളരുന്നത്. അവയെ ഒരു രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെ ഉപഗ്രഹമായി മുദ്രകുത്തുന്നത് എളുപ്പമാണ്. പക്ഷേ, അത് യാഥാർഥ്യം മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കില്ല. പുതിയ തലമുറയുടെ രാഷ്ട്രീയം കേന്ദ്രീകൃത നേതൃത്വത്തെക്കാൾ വികേന്ദ്രീകൃത ഡിജിറ്റൽ കൂട്ടായ്മകളിലാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരു ഹാഷ്ടാഗിന് പ്രസിഡന്റില്ല. ഒരു മീമിന് സംസ്ഥാന കമ്മിറ്റിയില്ല. ഒരു വൈറൽ വീഡിയോയ്ക്ക് ജില്ലാ സെക്രട്ടറിയില്ല. ഈ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ യാഥാർഥ്യം മനസ്സിലാക്കാൻ പഴയ സംഘടനാ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കണ്ണട മാത്രം മതിയാകില്ല.
ഇവിടെയാണ് ഇന്ത്യൻ ഇടതുപക്ഷവും ആത്മപരിശോധന നടത്തേണ്ടത്. ബിജെപിയെ പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ എതിരാളിയെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുമ്പോഴും, ദേശീയതലത്തിൽ കോൺഗ്രസ് നടത്തുന്ന എല്ലാ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളെയും ഒരേസമയം സംശയത്തോടെ മാത്രം സമീപിക്കുന്ന സമീപനം ആർക്കാണ് കൂടുതൽ രാഷ്ട്രീയ നേട്ടമുണ്ടാക്കുന്നത് എന്ന ചോദ്യം ഒഴിവാക്കാനാവില്ല. ദേശീയതലത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ സമവാക്യങ്ങളും കേരളത്തിലെ രാഷ്ട്രീയ മത്സരവും രണ്ടാണെന്ന് തിരിച്ചറിയാതെ നടത്തുന്ന ഓരോ വിലയിരുത്തലും പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തെ കൂടുതൽ സങ്കീർണമാക്കുകയാണ്. വിമർശനം ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. പക്ഷേ, വിമർശനത്തിന്റെ ദിശയും രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതവും ഒരുപോലെ പ്രധാനമാണ്.
ഇതിനിടയിൽ ഇന്ത്യൻ മാധ്യമങ്ങളും ഒരു ചരിത്രപരമായ പരീക്ഷണഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. ജന്തർ മന്തറിൽ ഉയർന്ന “ഗോദി മീഡിയ ഗോ ബാക്ക്” എന്ന മുദ്രാവാക്യം മാധ്യമപ്രവർത്തകരോടുള്ള വ്യക്തിപരമായ വിദ്വേഷമല്ല; മാധ്യമങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സാമൂഹിക ആശങ്കയുടെ പ്രകടനമാണ്. ഒരു കാലത്ത് ടെലിവിഷൻ ചാനലുകൾ ദേശീയ മനസ്സാക്ഷിയുടെ ശബ്ദമാണെന്ന് വിശ്വസിച്ചിരുന്ന യുവത, ഇന്ന് സ്വതന്ത്ര ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളിലേക്കും വ്യക്തിഗത കണ്ടന്റ് സൃഷ്ടാക്കളിലേക്കും കൂടുതൽ തിരിയുകയാണ്. വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുന്ന സ്ഥാപനങ്ങളെ ചരിത്രം വേഗത്തിൽ മാറ്റിസ്ഥാപിക്കാറുണ്ട്. ഇന്ന് അത് മാധ്യമരംഗത്തും സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും വലിയ യുദ്ധം തിരഞ്ഞെടുപ്പ് യുദ്ധമല്ല. അത് വിശ്വാസത്തിന്റെ യുദ്ധമാണ്. യുവജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം ആർക്കൊപ്പമാണ്? അവർ ആരെയാണ് കേൾക്കുന്നത്? ആരെയാണ് വിശ്വസിക്കുന്നത്? ആരാണ് അവരുടെ ഭാഷ സംസാരിക്കുന്നത്? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരമാണ് അടുത്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളെക്കാൾ വലിയ രാഷ്ട്രീയ സത്യം നിർണയിക്കുക. കാരണം, വോട്ടുകൾ എണ്ണപ്പെടുന്നത് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷനിലാണ്; പക്ഷേ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ഭാവി തീരുമാനിക്കപ്പെടുന്നത് യുവജനങ്ങളുടെ മനസ്സിലാണ്. അവിടെയാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യയുടെ യഥാർത്ഥ പോരാട്ടം നടക്കുന്നത്.രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രം പഠിക്കുന്നവർക്ക് ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ്. ഒരു ഭരണകൂടവും പെട്ടെന്ന് ദുർബലമാകുന്നില്ല. ജനങ്ങളുടെ ജീവിതത്തിൽ പതിയെ പതിയെ അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന അസംതൃപ്തികളാണ് ഒടുവിൽ ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ വഴിത്തിരിവായി മാറുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയെ വെറും ഒരു പരീക്ഷാ വിവാദത്തിന്റെ കണ്ണിലൂടെ മാത്രം വായിക്കാൻ കഴിയാത്തത്. NEET വിവാദം ആ അസംതൃപ്തിയുടെ ഏറ്റവും ദൃശ്യമായ മുഖമാണ്. എന്നാൽ, അതിന് പിന്നിൽ വർഷങ്ങളായി അടിഞ്ഞുകൂടിയ തൊഴിലില്ലായ്മയുടെ വേദനയും, ഒഴിവുകൾ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടും നിയമനങ്ങൾ നടക്കാത്തതിലുള്ള നിരാശയും, ചോദ്യപേപ്പർ ചോർച്ചകളെക്കുറിച്ചുള്ള ആവർത്തിച്ചുള്ള വാർത്തകളും, വിദ്യാഭ്യാസം സാധാരണ കുടുംബങ്ങൾക്ക് കൈവിട്ടുപോകുന്ന സാഹചര്യവും, ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള അനിശ്ചിതത്വവും ചേർന്നാണ് ഇന്നത്തെ രാഷ്ട്രീയ മനോഭാവം രൂപപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. ഒരു തലമുറയുടെ കോപം ഒരൊറ്റ സംഭവത്തിൽ നിന്നല്ല ജനിക്കുന്നത്; നൂറുകണക്കിന് ചെറിയ നിരാശകളുടെ സഞ്ചയത്തിൽ നിന്നാണ് അത് പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നത്.
ഇന്ത്യയിലെ യുവാക്കൾ ഇന്ന് ചോദിക്കുന്നത് അധികാരമല്ല, അവസരമാണ്. അവർ ആവശ്യപ്പെടുന്നത് പ്രത്യേക പരിഗണനയല്ല, നീതിപൂർവമായ മത്സരം മാത്രമാണ്. സ്വന്തം കഴിവുകൊണ്ട് വിജയിക്കാനുള്ള അവസരം ലഭിക്കുമെന്ന വിശ്വാസമാണ് അവർ തേടുന്നത്. എന്നാൽ, പരീക്ഷകളുടെ വിശ്വാസ്യത തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുകയും, നിയമനങ്ങൾ വർഷങ്ങളോളം നീണ്ടുപോകുകയും, ഓരോ പരീക്ഷയ്ക്കു ശേഷവും ക്രമക്കേടുകളെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്തകൾ ആവർത്തിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യം രൂപപ്പെടുമ്പോൾ, യുവജനങ്ങളുടെ അസ്വസ്ഥത രാഷ്ട്രീയ പ്രതിഷേധമായി മാറുന്നത് സ്വാഭാവികമാണ്. ഈ പ്രതിഷേധത്തെ വെറും പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ പ്രചാരണമെന്നോ, ഭരണകൂടവിരുദ്ധ ഗൂഢാലോചനയെന്നോ ചുരുക്കിക്കാണിക്കുന്നത് പ്രശ്നത്തിന്റെ ആഴം മനസ്സിലാക്കാതിരിക്കുന്നതാണ്.
ഇതോടൊപ്പം ഇന്ത്യയുടെ പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയവും പുതിയൊരു ഘട്ടത്തിലേക്കാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്. ഏറെക്കാലം പ്രതിരോധത്തിലായിരുന്ന കോൺഗ്രസ് ഇന്ന് ഭരണകൂടത്തെ നേരിട്ട് രാഷ്ട്രീയമായി വെല്ലുവിളിക്കുന്ന നിലപാട് സ്വീകരിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നതായി കാണാം. രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ സമീപകാല ഇടപെടലുകൾ അതിന്റെ ഭാഗമായാണ് പിന്തുണക്കുന്നവർ അവതരിപ്പിക്കുന്നത്. വിദ്യാർഥി പ്രക്ഷോഭങ്ങളോട് ഐക്യദാർഢ്യം പ്രഖ്യാപിക്കുകയും, തൊഴിലില്ലായ്മയും പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടുകളും ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രവിഷയമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് വെറും ഒരു ദിവസത്തെ പ്രതിഷേധമല്ല; കഴിഞ്ഞ ഏതാനും വർഷങ്ങളായി രൂപപ്പെട്ടുവരുന്ന ഒരു രാഷ്ട്രീയ തന്ത്രത്തിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. ആ തന്ത്രം എത്രത്തോളം വിജയിക്കുമെന്നത് ഭാവി തീരുമാനിക്കും. എന്നാൽ, യുവജനങ്ങളുടെ ആശങ്കകളെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാനുള്ള ശ്രമം ദേശീയ രാഷ്ട്രീയത്തിൽ പുതിയ ചർച്ചകൾക്ക് വഴിവെച്ചിട്ടുണ്ടെന്നത് നിഷേധിക്കാനാവില്ല.
അതേസമയം, ഭരണകൂടത്തിനും ഈ പ്രതിസന്ധി ഒരു മുന്നറിയിപ്പാണ്. ഒരു സർക്കാർ എത്ര ശക്തമായ ഭൂരിപക്ഷത്തോടെ അധികാരത്തിലെത്തിയാലും ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം തുടർച്ചയായി പുതുക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തം അതിനുണ്ട്. തിരഞ്ഞെടുപ്പിലെ വിജയം ശാശ്വതമായ ജനവിധിയല്ല. ജനാധിപത്യത്തിൽ ഓരോ ദിവസവും ഭരണകൂടം വീണ്ടും വിശ്വാസം നേടേണ്ടിവരും. യുവജനങ്ങളുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകൾക്ക് വ്യക്തമായ മറുപടി നൽകാതെ, പ്രതിഷേധങ്ങളെ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കാൻ ശ്രമിച്ചാൽ രാഷ്ട്രീയമായി അതിന് വലിയ വില നൽകേണ്ടിവരാം. ചരിത്രത്തിൽ പല ഭരണകൂടങ്ങളും എതിരാളികളുടെ ശക്തികൊണ്ടല്ല, ജനങ്ങളുടെ നിരാശകൊണ്ടാണ് ദുർബലമായത്.
ഈ മുഴുവൻ സംഭവവികാസങ്ങളും മറ്റൊരു വലിയ സത്യവും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ത്യയിലെ രാഷ്ട്രീയം ഇനി പഴയ മാതൃകയിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല. ഒരുകാലത്ത് ദേശീയ നേതാക്കളുടെ പ്രസംഗങ്ങളായിരുന്നു രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന ആയുധം. ഇന്ന് ഒരു വിദ്യാർഥിയുടെ മൊബൈൽ ഫോണിൽ നിന്ന് അപ്ലോഡ് ചെയ്യുന്ന വീഡിയോ പോലും ദേശീയ ചർച്ചയ്ക്ക് തുടക്കമിടാൻ കഴിയുന്ന കാലമാണ്. ഒരു വൈറൽ പോസ്റ്റ്, ഒരു ഹാഷ്ടാഗ്, ഒരു പോഡ്കാസ്റ്റ്, ഒരു സ്വതന്ത്ര മാധ്യമ റിപ്പോർട്ട്-ഇവയെല്ലാം ചേർന്നാണ് പൊതുജനാഭിപ്രായം രൂപപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് ഡിജിറ്റൽ തലമുറയെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്ത രാഷ്ട്രീയം ക്രമേണ പ്രസക്തി നഷ്ടപ്പെടുന്നത്. അധികാരത്തിന്റെയും പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെയും ഭാവി ഇനി അവരുടെ സംഘടനാശക്തി മാത്രം തീരുമാനിക്കില്ല; യുവജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം ആർക്ക് നേടാനാകുന്നു എന്നതായിരിക്കും നിർണായക ഘടകം.
ഒടുവിൽ ഈ സമരം നമ്മെ ഒരു അടിസ്ഥാന ചോദ്യത്തിലേക്കാണ് തിരികെ കൊണ്ടുപോകുന്നത്. ഇന്ത്യയുടെ യുവാക്കൾക്ക് അവരുടെ പരിശ്രമം വിജയത്തിലേക്ക് നയിക്കുമെന്ന വിശ്വാസമുണ്ടോ? പരീക്ഷ എഴുതുന്ന വിദ്യാർഥിക്ക് തന്റെ കഴിവാണ് ഫലം നിർണയിക്കുന്നതെന്ന് വിശ്വസിക്കാനാകുന്നുണ്ടോ? തൊഴിൽ അന്വേഷിക്കുന്ന യുവാവിന് നിയമനങ്ങൾ സുതാര്യമാണെന്ന് ഉറപ്പുണ്ടോ? പ്രതിഷേധിക്കുന്ന പൗരന് തന്റെ ശബ്ദം കേൾക്കപ്പെടുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കാനാകുന്നുണ്ടോ? മാധ്യമങ്ങളെ കാണുന്ന പ്രേക്ഷകന് തനിക്ക് ലഭിക്കുന്ന വിവരങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമാണെന്ന് വിശ്വസിക്കാനാകുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങളാണ് ഇന്ത്യയുടെ അടുത്ത രാഷ്ട്രീയ അധ്യായം എഴുതുക. കാരണം, ഭരണകൂടങ്ങൾ മാറുന്നത് തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളിലൂടെയാണ്; എന്നാൽ രാഷ്ട്രങ്ങളുടെ ഭാവി മാറുന്നത് യുവജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോഴാണ്. ആ വിശ്വാസം തിരിച്ചുപിടിക്കാനുള്ള പോരാട്ടമാണ് ഇന്ന് ഇന്ത്യയുടെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ പോരാട്ടം. ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവി ഇന്ന് ഒരു നിർണായക പരീക്ഷണഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. ഒരു വശത്ത് ശക്തമായ ഭൂരിപക്ഷമുള്ള കേന്ദ്രസർക്കാർ, മറുവശത്ത് പുതിയ രാഷ്ട്രീയഭാഷ കണ്ടെത്താൻ ശ്രമിക്കുന്ന പ്രതിപക്ഷം, അതിനിടയിൽ തങ്ങളുടെ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ഉത്കണ്ഠപ്പെടുന്ന കോടിക്കണക്കിന് യുവജനങ്ങൾ. ഈ മൂന്ന് ശക്തികളുടെ സംഘർഷമാണ് ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തെ നിർവചിക്കുന്നത്. ഈ സംഘർഷത്തെ വെറും ബിജെപി–കോൺഗ്രസ് മത്സരമായി മാത്രം ചുരുക്കിക്കാണുന്നവർ യഥാർത്ഥ ചിത്രം കാണുന്നില്ല. കാരണം, ഇവിടെ ഏറ്റുമുട്ടുന്നത് രണ്ട് പാർട്ടികളല്ല; ഭരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള രണ്ട് വ്യത്യസ്ത സങ്കൽപ്പങ്ങളാണ്. ഒന്ന് ശക്തമായ കേന്ദ്രീകരണത്തിലൂടെ സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കാമെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നു. മറ്റൊന്ന് സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യതയും ജനാധിപത്യപരമായ ഉത്തരവാദിത്തവും പുനഃസ്ഥാപിക്കേണ്ടതുണ്ടെന്ന് വാദിക്കുന്നു. ഈ ആശയസംഘർഷത്തിന്റെ വിധി നിർണയിക്കുന്നത് തെരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണങ്ങളല്ല, സാധാരണ പൗരന്മാരുടെ ജീവിതാനുഭവങ്ങളായിരിക്കും.
ഇന്നത്തെ യുവതയ്ക്ക് രാഷ്ട്രീയം പഴയ തലമുറയെപ്പോലെ പതാകകളുടെയും മുദ്രാവാക്യങ്ങളുടെയും ലോകമല്ല. അവരുടെ രാഷ്ട്രീയം തൊഴിൽ അഭിമുഖങ്ങളുടെ നിരയിലാണ്. പരീക്ഷാ ഹാളുകളിലാണ്. വിദ്യാഭ്യാസ വായ്പകളുടെ തിരിച്ചടവിലാണ്. സ്റ്റാർട്ടപ്പുകളുടെ പരാജയങ്ങളിലും വിദേശത്തേക്ക് കുടിയേറാനുള്ള സ്വപ്നങ്ങളിലുമാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ തൊഴിലില്ലായ്മയെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു വാർത്തയും പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരു റിപ്പോർട്ടും അവർക്ക് വെറും വാർത്തകളല്ല; സ്വന്തം ജീവിതത്തിന്റെ കഥയാണ്. രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ ഇപ്പോഴും പഴയ വാചകങ്ങളിൽ സംസാരിക്കുമ്പോൾ യുവജനങ്ങൾ അവരുടെ അനുഭവങ്ങളുടെ ഭാഷയിലാണ് രാഷ്ട്രീയം വിലയിരുത്തുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രഖ്യാപനപത്രങ്ങളെക്കാൾ ഒരു വൈറൽ വീഡിയോ കൂടുതൽ സ്വാധീനം ചെലുത്തുന്നത്.
ഡിജിറ്റൽ ലോകം ഈ മാറ്റത്തിന് വേഗം കൂട്ടിയിരിക്കുന്നു. ഒരു കാലത്ത് വിവരങ്ങളുടെ കവാടം ഏതാനും മാധ്യമസ്ഥാപനങ്ങളുടെ കൈകളിലായിരുന്നു. ഇന്ന് വിവരങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് വഴികളിലൂടെ ജനങ്ങളിലെത്തുന്നു. അതിന്റെ ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും ഒരുപോലെ ചർച്ച ചെയ്യേണ്ടതാണ്. തെറ്റായ വിവരങ്ങൾ അതിവേഗം പ്രചരിക്കാനുള്ള സാധ്യത വർധിച്ചിരിക്കുന്നതുപോലെ, മുഖ്യധാരയിൽ ഇടംനേടാത്ത ചോദ്യങ്ങൾ ദേശീയ ചർച്ചയാകാനുള്ള സാധ്യതയും വർധിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നത്തെ ജനാധിപത്യത്തിൽ മാധ്യമസാക്ഷരതയും വസ്തുതാപരിശോധനയും മുമ്പെങ്ങുമില്ലാത്തവിധം പ്രധാനമാകുന്നത്. ഒരു ജനാധിപത്യം നിലനിൽക്കുന്നത് വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ടുമാത്രമല്ല; വിശ്വസിക്കാവുന്ന വിവരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നതുകൊണ്ടുകൂടിയാണ്.
ഇതിനിടയിൽ ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയത്തിലെ എല്ലാ കക്ഷികൾക്കും ഒരുപോലെ ബാധകമായ ഒരു മുന്നറിയിപ്പും ഈ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ നൽകുന്നുണ്ട്. യുവജനങ്ങളുടെ അസംതൃപ്തിയെ വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നേട്ടത്തിനുള്ള അവസരമായി മാത്രം കാണുന്ന രാഷ്ട്രീയം ഒടുവിൽ യുവജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസവും നഷ്ടപ്പെടുത്തും. സമരങ്ങളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നത് എളുപ്പമാണ്; എന്നാൽ സമരങ്ങൾ ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യങ്ങൾക്ക് ഭരണപരമായ പരിഹാരങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയ നേതൃത്വം. പരീക്ഷാ സംവിധാനത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യത എങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കും? നിയമന പ്രക്രിയകൾ എങ്ങനെ സുതാര്യമാക്കും? സർക്കാർ സ്ഥാപനങ്ങളിലെ ഒഴിവുകൾ എങ്ങനെ സമയബന്ധിതമായി നികത്തും? വിദ്യാഭ്യാസം സാമ്പത്തികമായി എല്ലാവർക്കും പ്രാപ്യമാക്കാൻ എന്ത് ചെയ്യും? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് വ്യക്തമായ നയപരമായ ഉത്തരങ്ങൾ നൽകാൻ കഴിയുന്നവർക്കാണ് യുവജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസം ദീർഘകാലം നിലനിർത്താൻ കഴിയുക.
ഇന്ത്യയുടെ ചരിത്രം കാണിക്കുന്നത് വലിയ രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങൾ പലപ്പോഴും സർവകലാശാലകളിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിച്ചിട്ടുള്ളതെന്ന് തന്നെയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലം മുതൽ അടിയന്തരാവസ്ഥയ്ക്കെതിരായ പ്രക്ഷോഭങ്ങൾ വരെ, വിദ്യാർഥികൾ സാമൂഹിക മാറ്റത്തിന്റെ പ്രധാന ശക്തിയായിരുന്നു. ഇന്ന് ആ ചരിത്രം അതേ രൂപത്തിൽ ആവർത്തിക്കുന്നില്ല. എന്നാൽ, അതിന്റെ പുതിയ പതിപ്പ് ഡിജിറ്റൽ ലോകത്തും തെരുവുകളിലും ഒരേസമയം രൂപപ്പെടുകയാണ്. കാമ്പസിലെ ചർച്ചകൾ യൂട്യൂബിലൂടെ രാജ്യവ്യാപകമാകുന്നു. ഒരു വിദ്യാർഥിയുടെ ശബ്ദം ലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളിലേക്ക് നിമിഷങ്ങൾക്കുള്ളിൽ എത്തുന്നു. ഈ പുതിയ യാഥാർഥ്യം തിരിച്ചറിയാതെ പഴയ രാഷ്ട്രീയ രീതികളിൽ മാത്രം ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവർക്ക് ഇന്ത്യയുടെ മാറുന്ന സാമൂഹിക മനഃശാസ്ത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഒടുവിൽ, ഇന്നത്തെ ഇന്ത്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും വലിയ ചോദ്യം ആരാണ് അടുത്ത തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ ജയിക്കുക എന്നതല്ല. ഈ രാജ്യത്തെ യുവാക്കൾക്ക് ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളിലുള്ള വിശ്വാസം എങ്ങനെ പുനഃസ്ഥാപിക്കാം എന്നതാണ്. ഒരു വിദ്യാർഥി തന്റെ പരിശ്രമം ഫലം കാണുമെന്ന പ്രതീക്ഷയോടെ പഠിക്കണം. ഒരു തൊഴിലന്വേഷകൻ തന്റെ കഴിവ് അംഗീകരിക്കപ്പെടുമെന്ന ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ മത്സരിക്കണം. ഒരു പൗരൻ ഭയമില്ലാതെ പ്രതിഷേധിക്കണം. ഒരു മാധ്യമം ഭയമില്ലാതെ ചോദ്യം ചോദിക്കണം. ഒരു ഭരണകൂടം വിമർശനത്തെ ശത്രുതയായി കാണാതെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഘടകമായി അംഗീകരിക്കണം. ഈ അടിസ്ഥാന വിശ്വാസങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുന്ന ഇന്ത്യയാണ് ശക്തമായ ഇന്ത്യ. അല്ലാത്തപക്ഷം സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെയും സാങ്കേതിക പുരോഗതിയുടെയും കണക്കുകൾ എത്ര ഉയർന്നാലും, സ്വന്തം യുവതയുടെ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന് ആ പുരോഗതി പൂർണമാകില്ല. കാരണം, ചരിത്രം ഒടുവിൽ ഓർക്കുന്നത് അധികാരത്തിന്റെ ദൈർഘ്യമല്ല; ആ അധികാരം സ്വന്തം തലമുറയോട് എത്രമാത്രം നീതി കാണിച്ചു എന്നതാണ്.
ഇത് രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെയോ നരേന്ദ്ര മോദിയുടെയോ കോൺഗ്രസിന്റെയോ ബിജെപിയുടെയോ സിപിഎമ്മിന്റെയോ മാത്രം വിഷയമല്ല. ഇത് ഇന്ത്യ എന്ന റിപ്പബ്ലിക്കിന്റെ ജനാധിപത്യബോധത്തിന്റെ പരീക്ഷണമാണ്. ഒരു രാഷ്ട്രം തന്റെ യുവജനങ്ങളോട് നൽകിയ വാഗ്ദാനങ്ങൾ പാലിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യമാണ്. ജനാധിപത്യം അഞ്ച് വർഷത്തിലൊരിക്കൽ നടക്കുന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നതാണോ, അതോ ഓരോ ദിവസവും ഭരണകൂടത്തോട് ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള പൗരന്റെ അവകാശത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്ന സംവിധാനമാണോ എന്ന അടിസ്ഥാനപരമായ പരിശോധനയാണ്. ഒരു പരീക്ഷയുടെ വിശ്വാസ്യത തകരുമ്പോൾ തകരുന്നത് വിദ്യാഭ്യാസ സംവിധാനം മാത്രമല്ല; പരിശ്രമത്തിന് ഫലമുണ്ടാകുമെന്ന സാമൂഹിക വിശ്വാസം കൂടിയാണ്. ഒരു പ്രതിഷേധത്തെ അടിച്ചമർത്തുമ്പോൾ മൗനത്തിലാകുന്നത് ഏതാനും വിദ്യാർഥികളല്ല; ഒരു തലമുറയുടെ ആത്മവിശ്വാസമാണ്. ഒരു മാധ്യമം അധികാരത്തോട് ചോദ്യം ചോദിക്കാൻ മടിക്കുമ്പോൾ നഷ്ടമാകുന്നത് ഒരു വാർത്തയല്ല; ജനാധിപത്യത്തിന്റെ കണ്ണാടിയാണ്.
ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി നിർണയിക്കുന്നത് ഇനി വെറും തിരഞ്ഞെടുപ്പ് തന്ത്രങ്ങളോ സാമൂഹിക ധ്രുവീകരണമോ മതപരമായ വികാരങ്ങളോ മാത്രമായിരിക്കില്ല. തൊഴിലില്ലായ്മ, വിദ്യാഭ്യാസം, പരീക്ഷകളുടെ വിശ്വാസ്യത, ഭരണത്തിലെ സുതാര്യത, സ്ഥാപനങ്ങളുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം, അഭിപ്രായസ്വാതന്ത്ര്യം, യുവജനങ്ങളുടെ പ്രതീക്ഷകൾ—ഇവയാകും നാളത്തെ രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അജണ്ട. ആ അജണ്ടയെ അവഗണിക്കുന്ന ഏത് രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയും, എത്ര ശക്തമായ സംഘടനയും എത്ര വലിയ ഭൂരിപക്ഷവും കൈവശമുണ്ടായാലും, ഒടുവിൽ സമൂഹത്തിന്റെ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുത്തും. അധികാരം ഭരണഘടന നൽകുന്നതാണ്; എന്നാൽ, വിശ്വാസം നൽകുന്നത് ജനങ്ങളാണ്.
ചരിത്രം ആവർത്തിച്ച് തെളിയിച്ചിട്ടുള്ള ഒരു സത്യമുണ്ട്. ജനങ്ങൾ അധികാരത്തെ എപ്പോഴും ഭയപ്പെടണമെന്നില്ല; എന്നാൽ ഒരു ഘട്ടത്തിനുശേഷം അധികാരമാണ് ജനങ്ങളുടെ മൗനത്തെ ഭയപ്പെടാൻ തുടങ്ങുന്നത്. ആ മൗനം ശബ്ദമായി മാറുന്ന നിമിഷമാണ് ചരിത്രത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ്. ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ ഉയരുന്നത് ഏതാനും പ്രതിഷേധ മുദ്രാവാക്യങ്ങളുടെ പ്രതിധ്വനിയല്ല; നീതിയും സുതാര്യതയും അവസരസമത്വവും ആവശ്യപ്പെടുന്ന ഒരു തലമുറയുടെ ശബ്ദമാണ്. ആ ശബ്ദത്തെ രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളുടെ ഗൂഢാലോചനയായി തള്ളിക്കളയാൻ ശ്രമിച്ചാൽ ചരിത്രം അതിന് വലിയ വില ഈടാക്കും. എന്നാൽ, ആ ശബ്ദം കേട്ട് സ്ഥാപനങ്ങളെ ശക്തിപ്പെടുത്താനും, പരീക്ഷാ സംവിധാനങ്ങളെ വിശ്വസനീയമാക്കാനും, യുവജനങ്ങളുടെ ഭാവിയെ ദേശീയ മുൻഗണനയാക്കാനും ഇന്ത്യക്ക് കഴിയുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ പ്രതിസന്ധി ജനാധിപത്യത്തെ കൂടുതൽ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്ന ഒരു വഴിത്തിരിവായി മാറും.
ഒരു രാജ്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സമ്പത്ത് അതിന്റെ വിദേശനാണ്യ ശേഖരമോ അതിവേഗ പാതകളോ ഉയർന്ന കെട്ടിടങ്ങളോ അല്ല. സ്വന്തം സ്വപ്നങ്ങളിൽ ഇപ്പോഴും വിശ്വസിക്കുന്ന യുവജനങ്ങളാണ് ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ മൂലധനം. ആ വിശ്വാസം സംരക്ഷിക്കുന്ന ഭരണകൂടങ്ങളെയാണ് ചരിത്രം ആദരിക്കുന്നത്. ആ വിശ്വാസം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്ന ഭരണകൂടങ്ങളെ ചരിത്രം ഓർക്കും-മാതൃകകളായല്ല, ജനാധിപത്യത്തിന് എന്നും ജാഗ്രത പാലിക്കേണ്ടതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പുകളായി പുലർത്തിയെന്നതാണ്.
