ചില ചിത്രങ്ങൾ വാർത്തകളാകാറില്ല. ചില സമരങ്ങൾ ദേശീയ ചർച്ചകളാകാറില്ല. ചില മനുഷ്യരുടെ കണ്ണീർ പ്രൈംടൈം സ്റ്റുഡിയോകളിലേക്ക് ഒരിക്കലും എത്തുകയുമില്ല. അതുകൊണ്ട് അവയ്ക്ക് ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യമില്ലാതാകുന്നില്ല. മറിച്ച്, അധികാരവും മുഖ്യധാരാ മാധ്യമങ്ങളും ചേർന്ന് നിശ്ശബ്ദമാക്കുന്ന പോരാട്ടങ്ങളാണ് പലപ്പോഴും ഈ രാജ്യത്തിന്റെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ചരിത്രം എഴുതുന്നത്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ മധ്യപ്രദേശിലെ കെൻ–ബേത്വ നദീ സംയോജന പദ്ധതിക്കെതിരായ ആദിവാസികളുടെയും ഗ്രാമീണരുടെയും സമരത്തെക്കുറിച്ച് അറിയുക എന്നത് വെറും വിവരശേഖരണമല്ല; അത് ഒരു ജനാധിപത്യ പൗരന്റെ ധാർമ്മിക ഉത്തരവാദിത്തമാണ്.
ഇന്ത്യ ഇന്ന് വിദ്യാർത്ഥി പ്രക്ഷോഭങ്ങളുടെ കാലഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് കടന്നുപോകുന്നത്. തൊഴിലാളികൾ അവകാശങ്ങൾക്കായി തെരുവിലുണ്ട്. കർഷകർ വീണ്ടും സമരമുഖത്താണ്. എന്നാൽ അതിനിടയിൽ, വാർത്തകളുടെ അരികിൽ പോലും എത്താതെ മറ്റൊരു പോരാട്ടം നടക്കുകയാണ്. സ്വന്തം വീടും ഭൂമിയും കാടും നദിയും പൂർവികരുടെ ഓർമ്മകളും നഷ്ടപ്പെടാൻ പോകുന്ന ആദിവാസി സമൂഹങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിനായുള്ള പോരാട്ടം. രാജ്യത്തിന്റെ ആദ്യ അന്തർനദീ സംയോജന പദ്ധതിയായി അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന കെൻ–ബേത്വ പദ്ധതിയുടെ ഔദ്യോഗിക ഭാഷയിൽ ജലസേചനമുണ്ട്, കുടിവെള്ളമുണ്ട്, വൈദ്യുതിയുണ്ട്, വികസനമുണ്ട്. പക്ഷേ അതിന്റെ മറുഭാഗത്ത് ആയിരക്കണക്കിന് കുടുംബങ്ങളുടെ കുടിയൊഴിപ്പിക്കലും പരിസ്ഥിതി നാശവും ഒരു ജനതയുടെ ജീവിതലോകത്തിന്റെ തകർച്ചയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
വികസനം എന്ന വാക്ക് നമ്മുടെ കാലത്തെ ഏറ്റവും ശക്തമായ രാഷ്ട്രീയ മുദ്രാവാക്യമാണ്. അതിന്റെ പേരിൽ നദികളെ വഴിതിരിച്ചുവിടാം. വനങ്ങളെ മുറിച്ചുമാറ്റാം. മലകളെ തകർക്കാം. ഗ്രാമങ്ങളെ വെള്ളത്തിനടിയിലാക്കാം. മനുഷ്യരെ കുടിയിറക്കാം. ഇതെല്ലാം ദേശീയ താൽപര്യമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചാൽ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നവരെ വികസനവിരുദ്ധരായി മുദ്രകുത്താനും എളുപ്പമാണ്. എന്നാൽ, ഒരു രാജ്യം സ്വന്തം ഏറ്റവും ദുർബലരായ പൗരന്മാരുടെ ജീവിതം തകർത്തുകൊണ്ടാണോ പുരോഗതി അളക്കേണ്ടത് എന്ന അടിസ്ഥാനചോദ്യത്തിൽ നിന്ന് ഒരു ഭരണകൂടത്തിനും ഒഴിഞ്ഞുമാറാനാവില്ല.
ആദിവാസികൾക്ക് ഭൂമി വെറും സ്വത്തല്ല. അത് അവരുടെ ചരിത്രമാണ്. സംസ്കാരമാണ്. വിശ്വാസമാണ്. ഉപജീവനമാണ്. ഭാഷയാണ്. പൂർവികരുടെ സാന്നിധ്യമാണ്. വനം അവരുടെ വിപണിയാണ്, ആശുപത്രിയാണ്, വിദ്യാലയമാണ്, ആരാധനാലയമാണ്. നദി അവരുടെ ജലസ്രോതസ്സ് മാത്രമല്ല; അവരുടെ സംസ്കാരത്തിന്റെ ജീവനാഡിയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് ഭൂമി നഷ്ടപ്പെടുന്നത് അവർക്ക് ഒരു രേഖയിലെ ഉടമസ്ഥാവകാശം നഷ്ടപ്പെടുന്നതല്ല; സ്വന്തം അസ്തിത്വം തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നതാണ്. ഒരു ചെക്കിലൂടെ വീട് വാങ്ങാനാകും. പക്ഷേ, ഒരു പൂർവികരുടെ ശ്മശാനം വാങ്ങാനാകുമോ? ഒരു വിശുദ്ധ കാവ് പുനർനിർമ്മിക്കാനാകുമോ? നൂറ്റാണ്ടുകളായി ഒരു സമൂഹം പ്രകൃതിയുമായി രൂപപ്പെടുത്തിയ ആത്മബന്ധത്തിന് നഷ്ടപരിഹാരം നൽകാനാകുമോ?
സർക്കാരിന്റെ കണക്കുകളിൽ വീടുകളുടെ എണ്ണമുണ്ട്. ഏറ്റെടുത്ത ഭൂമിയുടെ വിസ്തീർണമുണ്ട്. അനുവദിച്ച നഷ്ടപരിഹാരത്തിന്റെ കണക്കുണ്ട്. എന്നാൽ, ഒരു ഗ്രാമത്തിന്റെ ആത്മാവിന്റെ വില അവിടെ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. ഒരു സംസ്കാരത്തിന്റെ മരണത്തിന് കണക്കില്ല. ഒരു ജനതയുടെ ഓർമ്മകൾക്ക് വിപണിവിലയില്ല.
ഈ അനീതിക്കെതിരെയാണ് സാമൂഹിക പ്രവർത്തകനായ അമിത് ഭട്നാഗറുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ശക്തമായ ജനകീയ പ്രക്ഷോഭം ഉയർന്നത്. ഭൂമിയേറ്റെടുക്കലിലെയും പുനരധിവാസത്തിലെയും ഗുരുതരമായ ക്രമക്കേടുകൾ, വ്യാജ ഗ്രാമസഭാ നടപടികൾ, അർഹരായ കുടുംബങ്ങളെ ഒഴിവാക്കിയത്, നഷ്ടപരിഹാര വിതരണത്തിലെ അപാകതകൾ തുടങ്ങിയ ആരോപണങ്ങൾ ഉയർത്തിക്കാട്ടിയാണ് സമരം മുന്നേറിയത്. പതിനെട്ട് ദിവസത്തെ നിരാഹാര സമരം ഭരണകൂടത്തെ പ്രതികരിക്കാൻ നിർബന്ധിതമാക്കി. വിഷയം നിയമസഭയിലെത്തി. അന്വേഷണം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടു. പുതിയ സർവേകൾ ആരംഭിച്ചു. മുമ്പ് അവഗണിക്കപ്പെട്ട നിരവധി കുടുംബങ്ങളെ കണ്ടെത്താനുള്ള നടപടികളും ആരംഭിച്ചു. ആരോഗ്യനില വഷളായതിനെ തുടർന്ന് നിരാഹാര സമരം അവസാനിപ്പിച്ചെങ്കിലും, പോരാട്ടം അവസാനിച്ചിട്ടില്ലെന്ന് ഭട്നാഗർ പ്രഖ്യാപിച്ചു. സർക്കാർ നൽകിയ ഉറപ്പുകളെ ജാഗ്രതയോടെ സ്വാഗതം ചെയ്തുകൊണ്ട്, ഭരണഘടനാപരവും നിയമപരവും പാരിസ്ഥിതികവുമായ അവകാശങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുവരെ സമരം തുടരുമെന്ന നിലപാടാണ് അദ്ദേഹം സ്വീകരിച്ചത്.
ഈ പോരാട്ടത്തിന്റെ ശക്തി അതിന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ വ്യക്തതയിലാണ്. ഇത് അധികാരമാറ്റത്തിനായുള്ള സമരമല്ല; മനുഷ്യരുടെ നിലനിൽപ്പിനായുള്ള സമരമാണ്. രേഖകളുമായി, തെളിവുകളുമായി, ഭരണഘടനാപരമായ അവകാശങ്ങളുമായി, നിയമത്തിന്റെ ഭാഷയുമായി മുന്നോട്ടുപോകുന്ന ജനകീയ പ്രക്ഷോഭമാണിത്. വികസനത്തെ തള്ളിക്കളയുക എന്നതല്ല ഇവരുടെ ആവശ്യം; വികസനം മനുഷ്യരെ വിഴുങ്ങരുത് എന്നതാണ്. എന്നാൽ, ഈ സമരം നമ്മെ മറ്റൊരു അസ്വസ്ഥമായ സത്യത്തിനുമുന്നിൽ നിർത്തുന്നു. ഇന്ത്യയുടെ വികസനചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ ഒരു മാതൃക വ്യക്തമായി കാണാം. വലിയ അണക്കെട്ടുകളായാലും ഖനനപദ്ധതികളായാലും വ്യവസായ ഇടനാഴികളായാലും ഏറ്റവും വലിയ വില നൽകേണ്ടിവരുന്നത് ആദിവാസി സമൂഹങ്ങൾക്കാണ്. പ്രകൃതിയെ ഏറ്റവും കുറച്ച് ചൂഷണം ചെയ്തവരാണ് വികസനത്തിന്റെ പേരിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ കുടിയൊഴിപ്പിക്കപ്പെട്ടത്. വനത്തെ സംരക്ഷിച്ചവർ വനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. നദിയെ അമ്മയായി കണ്ടവർ നദിയുടെ ഇരകളായി. ഭൂമിയെ കൊള്ളയടിച്ചവരല്ല വികസനത്തിന്റെ വില കൊടുക്കുന്നത്; ഭൂമിയെ സംരക്ഷിച്ചവരാണ്.
ഇതിലും വേദനാജനകമായത് സമൂഹത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദതയാണ്. മനുഷ്യാവകാശത്തെയും പരിസ്ഥിതിയെയും കുറിച്ച് വലിയ പ്രസംഗങ്ങൾ നടത്തുന്ന പല വേദികളും ഈ പോരാട്ടത്തെക്കുറിച്ച് കാര്യമായ ശബ്ദമുയർത്തുന്നില്ല. ദേശീയ മാധ്യമങ്ങൾ ഇത് പ്രധാന വാർത്തയാക്കുന്നില്ല. നഗരങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ സംവാദങ്ങളിൽ ഈ മനുഷ്യരുടെ നിലവിളി കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഒരു സമൂഹത്തെ ഭൂപടത്തിൽ നിന്ന് മായ്ക്കാൻ സാധ്യതയുള്ള ഒരു വികസനപദ്ധതി പോലും പൊതുബോധത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് എത്തുന്നില്ലെങ്കിൽ, അത് മാധ്യമങ്ങളുടെ മാത്രം പരാജയമല്ല; നമ്മുടെ സാമൂഹിക മനസ്സാക്ഷിയുടെ പരാജയവുമാണ്.
ഒരു ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മഹത്വം അതിന്റെ അണക്കെട്ടുകളുടെ ഉയരത്തിലോ കനാലുകളുടെ നീളത്തിലോ അളക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഏറ്റവും ദുർബലരായ മനുഷ്യരുടെ അവകാശങ്ങൾ എത്രത്തോളം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതിലാണ് അത് അളക്കപ്പെടുന്നത്. വികസനം കോൺക്രീറ്റിന്റെ വിജയഗാഥ മാത്രമാകരുത്; മനുഷ്യരുടെ മാന്യതയുടെ വിജയഗാഥ കൂടിയായിരിക്കണം. ഒരു നദിയെ എഞ്ചിനീയറിംഗ് വഴിതിരിച്ചുവിടാൻ കഴിയും. പക്ഷേ, ഒരു ജനതയുടെ ഓർമ്മകളെയും സംസ്കാരത്തെയും പൂർവികരോടുള്ള ബന്ധത്തെയും പുനർനിർമ്മിക്കാൻ ഒരു സാങ്കേതികവിദ്യയും ഇതുവരെ കണ്ടുപിടിച്ചിട്ടില്ല.
കെൻ–ബേത്വയുടെ തീരങ്ങളിൽ ഇന്ന് ഉയരുന്ന ചോദ്യം ഒരു നദിയുടേതല്ല. ഒരു അണക്കെട്ടിന്റേതല്ല. ഒരു വികസന പദ്ധതിയുടേതുമല്ല. അത് ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ ആത്മാവിനോടുള്ള ചോദ്യമാണ്. വികസനം മനുഷ്യർക്കുവേണ്ടിയാണോ, അതോ മനുഷ്യരെ ബലികഴിച്ചാണോ? ഈ ചോദ്യത്തിന് അധികാരം ഇന്ന് മറുപടി പറയാതിരിക്കാം. മാധ്യമങ്ങൾ മൗനം പാലിക്കാം. എന്നാൽ, ചരിത്രം മൗനം പാലിക്കില്ല.
ചരിത്രം ഒരിക്കൽ ഈ പദ്ധതിയെ വിലയിരുത്തുമ്പോൾ എത്ര കിലോമീറ്റർ കനാൽ നിർമ്മിച്ചുവെന്നോ എത്ര ഹെക്ടർ ഭൂമിക്ക് ജലസേചനം ലഭിച്ചുവെന്നോ മാത്രം എഴുതുകയില്ല. സ്വന്തം മണ്ണിൽ തന്നെ എത്ര മനുഷ്യരെ അഭയാർത്ഥികളാക്കി, എത്ര ഗ്രാമങ്ങളെ വെള്ളത്തിനടിയിലാക്കി, എത്ര സംസ്കാരങ്ങളെ ഇല്ലാതാക്കി എന്നതും രേഖപ്പെടുത്തും. കാരണം, ഒരു നദിയെ വഴിതിരിച്ചുവിടുമ്പോൾ വെള്ളത്തിന്റെ ഒഴുക്കുമാത്രമല്ല മാറുന്നത്; ഒരു ജനതയുടെ ചരിത്രവും സംസ്കാരവും ജീവിതവും കൂടിയാണ് ഒഴുക്കിൽപ്പെട്ട് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നത്. അപ്പോൾ മുങ്ങുന്നത് ഗ്രാമങ്ങളല്ല ഇന്ത്യയുടെ ജനാധിപത്യത്തിന്റെ മനസ്സാക്ഷിയാണ്.
