രാജ്യത്തിന്റെ പ്രതിപക്ഷ നേതാവിന്റെ റോളിൽ നിന്ന് നരേന്ദ്ര മോദിയോടും അമിത് ഷായോടും രാഹുൽ ഗാന്ധി നടത്തിയ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളെ വെറും പാർലമെന്ററി ഏറ്റുമുട്ടലായി കാണുന്നത് അതിന്റെ ആഴം കുറച്ചുകാണുന്നതായിരിക്കും. കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് ആഴ്ച ഇന്ത്യൻ പാർലമെന്റ് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചത് അധികാരവും പ്രതിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള ഒരു മാനസിക ബന്ധത്തിലെ മാറ്റത്തിനാണ്. ഇതിനെ ‘മനശാസ്ത്ര യുദ്ധം’ എന്നതിനേക്കാൾ കൃത്യമായി വിളിക്കേണ്ടത് ഒരു മാനസികാധിപത്യത്തിനായുള്ള രാഷ്ട്രീയ നീക്കം, അഥവാ psychological move എന്നാണ്. മോദിയെയോ അമിത് ഷായെയോ ഒരു വാഗ്വാദത്തിൽ തോൽപ്പിക്കുക എന്നതല്ല അതിന്റെ ലക്ഷ്യം; അധികാരത്തിന്റെ മുന്നിൽ പ്രതിപക്ഷം സ്വയം ദുർബലമാണെന്ന ധാരണ തകർക്കുക എന്നതാണ്. “അവർ അധികാരത്തിലാണ്, അതുകൊണ്ട് നാം ഭയപ്പെടണം” എന്ന മനോഭാവത്തെ “അവർ അധികാരത്തിലാണ്, അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ ജനങ്ങളോട് മറുപടി പറയണം” എന്ന ജനാധിപത്യബോധത്തിലേക്ക് മാറ്റുക എന്നതാണ് ഈ നീക്കത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സാരം.
മോദി സർക്കാരിന്റെ കാലത്ത് രാജ്യം മുൻപെങ്ങും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത നിരവധി കാര്യങ്ങളുമായി പതുക്കെ പൊരുത്തപ്പെടാൻ പഠിച്ചു. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് പ്രചാരണങ്ങളിൽ പ്രധാനമന്ത്രി തന്നെ കടുത്തതും വിദ്വേഷപരവുമായ ഭാഷ ഉപയോഗിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആരോപണങ്ങൾ, ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മറുപടി നൽകുന്നതിനു പകരം ഏകദിശയിലുള്ള ആശയവിനിമയത്തെ രാഷ്ട്രീയ ശൈലിയാക്കുന്നത്, വിമർശകരോടും മാധ്യമപ്രവർത്തകരോടും ആക്ടിവിസ്റ്റുകളോടും രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളോടും ഭരണകൂടത്തിന്റെ സ്ഥാപനങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ചുള്ള നടപടികളെക്കുറിച്ചുള്ള ആരോപണങ്ങൾ, ഇന്റർനെറ്റ് നിയന്ത്രണങ്ങൾ, പ്രതിഷേധങ്ങളോടുള്ള കടുത്ത സമീപനം എന്നിവ ഓരോന്നായി നോക്കുമ്പോൾ വ്യത്യസ്ത സംഭവങ്ങളാണ്. എന്നാൽ, അവയെല്ലാം ചേർന്ന് സൃഷ്ടിച്ച ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതം മറ്റൊന്നായിരുന്നു: അസാധാരണമായതിനെ സാധാരണമായി കാണാൻ സമൂഹം ശീലിച്ചു. ജനാധിപത്യത്തിൽ ഏറ്റവും അപകടകരമായ മാറ്റം പലപ്പോഴും ഒരു നിയമം പാസാക്കുന്നതല്ല; അസാധാരണമായ ഒരു കാര്യത്തെക്കുറിച്ച് ജനങ്ങൾ ഇനി ചോദ്യം ചെയ്യാതാകുന്നതാണ്. അധികാരത്തോട് കണക്കു ചോദിക്കുന്നത് രാഷ്ട്രീയ വൈരമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുകയും പ്രധാനമന്ത്രിയോട് നേരിട്ട് ചോദ്യം ചോദിക്കുന്നത് അനാദരമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുകയും പ്രതിഷേധം തന്നെ ക്രമസമാധാന പ്രശ്നമായി ചുരുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ അധികാരം രാഷ്ട്രീയ നിയന്ത്രണം മാത്രമല്ല, അതിന്റെ മാനസിക പരിധികളും നിർവചിക്കുന്നു.
ഇവിടെയാണ് രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ ഇടപെടലിന്റെ പ്രാധാന്യം. “ഡറോ മത്”-ഭയപ്പെടരുത്-എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷയിൽ പുതിയ വാക്കല്ല. എന്നാൽ, ഈ സന്ദേശം പാർലമെന്റിനകത്ത് ഒരു മുദ്രാവാക്യത്തിൽ നിന്ന് രാഷ്ട്രീയ പ്രവർത്തനരീതിയായി മാറിയതാണ് ശ്രദ്ധേയം. അധികാരത്തിന്റെ ഭൂരിപക്ഷത്തെ ഭയന്ന് പ്രതിപക്ഷം പിൻവാങ്ങേണ്ടതില്ലെന്നും പ്രധാനമന്ത്രിയോടും ആഭ്യന്തരമന്ത്രിയോടും നേരിട്ട് ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നത് ജനാധിപത്യത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക അവകാശമാണെന്നും അദ്ദേഹം സ്വന്തം ഇടപെടലിലൂടെ കാണിച്ചു. ഇതാണ് മാനസികാധിപത്യത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ രാഷ്ട്രീയം. അധികാരത്തിന്റെ ശക്തിയെ നേരിട്ട് അളക്കുന്നതിനുപകരം അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ജനങ്ങളുടെ മനസ്സിലെ ധാരണ മാറ്റുക. “അവർ ശക്തരാണ്” എന്ന ധാരണയ്ക്ക് പകരം “അവർ ശക്തരായാലും മറുപടി പറയേണ്ടവരാണ്” എന്ന ബോധം സൃഷ്ടിക്കുക.
കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് ആഴ്ചകളിലെ പാർലമെന്ററി സംഭവവികാസങ്ങൾ ഈ മാറ്റത്തിന്റെ ഒരു സൂചനയായി വായിക്കാം. പരീക്ഷാ ക്രമക്കേടുകൾ, വിദ്യാർഥി പ്രതിഷേധങ്ങളോടുള്ള പൊലീസ് നടപടികൾ, വിവിധ രാഷ്ട്രീയ-ഭരണ വിഷയങ്ങൾ എന്നിവയിൽ പ്രതിപക്ഷം സർക്കാരിനോട് നേരിട്ടുള്ള വിശദീകരണം ആവശ്യപ്പെട്ടു. അമിത് ഷാ ചർച്ചയ്ക്ക് തയ്യാറാണെന്ന സർക്കാർ നിലപാട് വന്നപ്പോഴും രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആവശ്യം വെറും ഒരു പ്രസംഗം കേൾക്കുന്നതിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല. ചർച്ച എന്ന പേരിൽ അധികാരം തന്റെ വാദം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിനു പകരം, സർക്കാർ എന്തുകൊണ്ട് അങ്ങനെ പ്രവർത്തിച്ചു എന്നതിന്റെ വ്യക്തമായ ഉത്തരമാണ് പ്രതിപക്ഷം ആവശ്യപ്പെട്ടത്. ചർച്ചയും accountabilityയും തമ്മിലുള്ള ഈ വ്യത്യാസം വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. ചർച്ചയിൽ അധികാരം സംസാരിക്കുന്നു; accountabilityയിൽ അധികാരം മറുപടി പറയുന്നു. രാഹുൽ ഗാന്ധി ആവശ്യപ്പെട്ടത് രണ്ടാമത്തേതാണ്.
ഇത് രാഹുൽ ഗാന്ധിയും നരേന്ദ്ര മോദിയും തമ്മിലുള്ള വ്യക്തിപരമായ പോരാട്ടമായി മാത്രം കാണുന്നതും തെറ്റാണ്. യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇവിടെ ഏറ്റുമുട്ടുന്നത് രണ്ട് രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരങ്ങളാണ്. ഒന്നിൽ അധികാരം ശക്തനായ നേതാവിനെ ചുറ്റിപ്പറ്റി കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു; മറ്റൊന്നിൽ അധികാരത്തിന്റെ ശക്തി ജനങ്ങളുടെ ചോദ്യങ്ങൾക്ക് മുന്നിൽ ഉത്തരവാദിത്തമായി മാറണം. മോദിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയുടെ ഒരു പ്രധാന ഘടകം അദ്ദേഹത്തെ നിർണായകവും ശക്തനും ചോദ്യം ചെയ്യാൻ പ്രയാസമുള്ള നേതാവുമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നതിലാണ്. ആ പ്രതിച്ഛായയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഫലവും വ്യക്തമാണ്: ഒരു നേതാവിനെ ശക്തനായി കാണുമ്പോൾ എതിരാളികൾ സ്വാഭാവികമായി പ്രതിരോധത്തിലേക്ക് പോകുന്നു. രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ നീക്കം ഈ സമവാക്യം മാറ്റാനുള്ള ശ്രമമാണ്. “നിങ്ങൾ ശക്തരാണ് എന്ന ധാരണ ഞങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല” എന്നതാണ് അതിന്റെ അടിത്തറ.
ഈ മാറ്റം പ്രതിപക്ഷത്തിലും പ്രതിഫലിച്ചു. രാഹുൽ ഗാന്ധി മുന്നിൽ നിന്ന് നയിച്ചപ്പോൾ പിന്നിൽ നിന്നിരുന്ന പ്രതിപക്ഷ എംപിമാരുടെ സംസാരത്തിലും പ്രതിഷേധത്തിലും കൂടുതൽ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടമായി. അധികാരത്തിന്റെ ഭൂരിപക്ഷത്തെക്കാൾ ജനങ്ങളുടെ ചോദ്യങ്ങൾക്കാണ് പ്രാധാന്യമെന്ന ബോധം പ്രതിപക്ഷത്തിനകത്ത് ശക്തിപ്പെട്ടു. ഇതാണ് ഒരു വ്യക്തിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ആത്മവിശ്വാസം ഒരു കൂട്ടത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ മനോഭാവമായി മാറുന്ന ഘട്ടം. രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ ഏറ്റവും വലിയ രാഷ്ട്രീയ സംഭാവന ഇതായിരിക്കാം. അദ്ദേഹം പ്രതിപക്ഷത്തിന് ഒരു പുതിയ മുദ്രാവാക്യം മാത്രമല്ല നൽകിയത്; അധികാരത്തെ നേരിടാനുള്ള ഒരു പുതിയ ശരീരഭാഷയും നൽകി.
ഇവിടെ ജെൻ-സീയുടെ രാഷ്ട്രീയ പെരുമാറ്റവും പ്രസക്തമാണ്. മോദി പ്രധാനമന്ത്രിയായിരുന്ന കാലത്താണ് ഈ തലമുറയുടെ വലിയൊരു ഭാഗത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ബോധം രൂപപ്പെട്ടത്. അതുകൊണ്ട് മുമ്പത്തെ തലമുറകൾ പഠിച്ച രാഷ്ട്രീയ “കളിനിയമങ്ങൾ” അവർക്കെല്ലാം സ്വാഭാവികമായി അംഗീകരിക്കേണ്ട ഒന്നായിരുന്നില്ല. വിമർശകരെയും മാധ്യമപ്രവർത്തകരെയും ആക്ടിവിസ്റ്റുകളെയും രാഷ്ട്രീയ എതിരാളികളെയും ഭരണകൂടം എങ്ങനെ കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു എന്നതുമായി പഴയ തലമുറ ഒരു പരിധിവരെ പൊരുത്തപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടാകാം. അധികാരത്തിന്റെ പ്രതികരണങ്ങൾ കണക്കിലെടുത്ത് എന്ത് പറയണം, എന്ത് പറയരുത് എന്നൊരു അദൃശ്യ ശിക്ഷണവും രൂപപ്പെട്ടിട്ടുണ്ടാകാം. എന്നാൽ പുതിയ തലമുറ അതേ നിയമങ്ങൾ പഠിച്ചിട്ടില്ല. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവർ അധികാരത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു, പരിഹസിക്കുന്നു, അതിന്റെ നിർമിച്ച പ്രതിച്ഛായകളെ പൊളിക്കുന്നു. ഒരു പ്രധാനമന്ത്രി എന്തിനാണ് ഒരു പ്രത്യേക രീതിയിൽ വേഷം ധരിക്കുന്നത്, വിദേശയാത്രകളിൽ എന്തിനാണ് പ്രത്യേക ശരീരഭാഷ സ്വീകരിക്കുന്നത്, രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളുടെ നിർമിത പ്രതിച്ഛായകളെ എന്തുകൊണ്ട് ചോദ്യം ചെയ്യരുത് എന്നിങ്ങനെ അവർ ചോദിക്കുന്നു. അധികാരത്തെ അമിതമായി ഗൗരവത്തോടെ കാണാതിരിക്കുക പോലും ഒരു രാഷ്ട്രീയ സ്വാതന്ത്ര്യമായി മാറുന്ന ഘട്ടമാണിത്.
ഇവിടെ പരിഹാസത്തിനും വലിയ രാഷ്ട്രീയ ശക്തിയുണ്ട്. ഒരു നേതാവിന്റെ അധികാരം സ്ഥാപനപരമായ ശക്തിയിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുന്നില്ല; അതിന്റെ പ്രതിച്ഛായയിലും നിലനിൽക്കുന്നു. ആ പ്രതിച്ഛായയെ ജനങ്ങൾ പരിഹസിക്കാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ മാനസികാധിപത്യത്തിൽ വിള്ളൽ വീഴും. അധികാരത്തെ ഭയപ്പെടാതിരിക്കുക മാത്രമല്ല, അധികാരത്തെ അമിതമായി ഗൗരവത്തോടെ കാണാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുക എന്നതാണ് പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ ഒരു പ്രത്യേകത. അധികാരത്തിന്റെ നിർമിത ഗൗരവം തകർക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ മാനസിക മേൽക്കോയ്മയും തകരുന്നു. രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ “ഡറോ മത്” രാഷ്ട്രീയവും ഇതേ മനോഭാവത്തെയാണ് പ്രതിപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്.
അതേസമയം, പാർലമെന്റ് തടസ്സപ്പെട്ടതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിമർശനവും അവഗണിക്കാനാവില്ല. ജനാധിപത്യത്തിൽ പ്രതിഷേധം അനിവാര്യമാണ്, എന്നാൽ തുടർച്ചയായ തടസ്സപ്പെടുത്തൽ നിയമനിർമാണത്തെയും വിശദമായ ചർച്ചകളെയും ദുർബലപ്പെടുത്തും. സമ്മേളനത്തിന്റെ പ്രവർത്തനക്ഷമത താഴ്ന്നത് പ്രതിപക്ഷത്തിന് മാത്രം അഭിമാനിക്കാവുന്ന കാര്യമല്ല. ഒരു ശക്തമായ പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം സഭയെ പ്രവർത്തനരഹിതമാക്കുക എന്നതിലുപരി, സഭയെ സർക്കാരിന്റെ ഉത്തരവാദിത്തം ഉറപ്പാക്കുന്ന വേദിയാക്കുക എന്നതായിരിക്കണം. എന്നാൽ പ്രതിപക്ഷത്തിന്റെ വാദവും അത്രതന്നെ പ്രധാനമാണ്: സർക്കാർ മറുപടി നൽകേണ്ട വിഷയങ്ങളിൽ മറുപടി ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ പ്രതിഷേധം എങ്ങനെ ഫലപ്രദമാക്കാം എന്നത് പാർലമെന്ററി രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പഴയ ചോദ്യമാണ്. സംഖ്യാബലം ഇല്ലാത്ത പ്രതിപക്ഷത്തിന് ശബ്ദമാണ് പലപ്പോഴും ഏക രാഷ്ട്രീയ വിഭവം. അതിനാൽ തടസ്സപ്പെടുത്തലിനെ മാത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി ഈ സമ്മേളനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അർത്ഥം അവസാനിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല.
അവസാന ദിവസത്തെ കാഴ്ച ഈ രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷത്തിന്റെ പ്രതീകമായി മാറി. പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദിയും അമിത് ഷായും രാഹുൽ ഗാന്ധിയും സഭയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും പ്രതിപക്ഷ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കിടയിലാണ് സമ്മേളനം അവസാനിച്ചത്. സ്പീക്കറുടെ പതിവ് ഉപസംഹാര പ്രസംഗമില്ലാതെ വന്ദേമാതരം ആലപിച്ച് ലോക്സഭ അനിശ്ചിതകാലത്തേക്ക് പിരിഞ്ഞത് അസാധാരണമായ സമാപനമായിരുന്നു. ഇതിനെ ആരാണ് വിജയിച്ചത് എന്ന ലളിതമായ രാഷ്ട്രീയ കണക്കിൽ മാത്രം വായിക്കാനാവില്ല. സർക്കാരിന് നിയമനിർമാണത്തിന്റെ സംഖ്യകൾ ചൂണ്ടിക്കാട്ടാനാകും. പ്രതിപക്ഷത്തിന് ചർച്ച ചെയ്യാത്ത വിഷയങ്ങളും ലഭിക്കാത്ത മറുപടികളും ചൂണ്ടിക്കാട്ടാനാകും. എന്നാൽ അതിനപ്പുറം ഒരു രാഷ്ട്രീയ മാറ്റം സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടോ എന്നതാണ് പ്രധാന ചോദ്യം.
രാഹുൽ ഗാന്ധി മോദിയെയും അമിത് ഷായെയും ഒരു വോട്ടെടുപ്പിൽ പരാജയപ്പെടുത്തിയിട്ടില്ല. സർക്കാർ വീഴ്ത്തിയിട്ടില്ല. ഭൂരിപക്ഷം മാറ്റിയിട്ടില്ല. പക്ഷേ അധികാരത്തിന്റെ മാനസിക മേൽക്കോയ്മയെ ചോദ്യം ചെയ്യാനുള്ള ശ്രമം നടത്തിയിട്ടുണ്ട്. അതാണ് ഈ നീക്കത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം. അധികാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ ശക്തി അതിന്റെ ഭൂരിപക്ഷമല്ല; അതിനെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ മറ്റുള്ളവർ ഭയപ്പെടുന്നതാണ്. ആ ഭയം കുറയുമ്പോൾ അധികാരത്തിന്റെ മാനസിക ശക്തിയും കുറയും. പ്രതിപക്ഷം സ്വയം പരാജിതമാണെന്ന് കരുതുന്നത് നിർത്തുന്ന നിമിഷം മുതൽ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉയർച്ച ആരംഭിക്കുന്നു.
അതുകൊണ്ട് കഴിഞ്ഞ മൂന്ന് ആഴ്ചയെ വെറും പാർലമെന്ററി കലഹത്തിന്റെ കാലമായി വായിക്കരുത്. അധികാരവും പ്രതിപക്ഷവും തമ്മിലുള്ള മാനസിക ദൂരത്തിന്റെ പുനർനിർമാണമായി കൂടി അതിനെ കാണണം. രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ psychological move എന്നത് മോദിയെ ഭയപ്പെടുത്തുക എന്നതല്ല; മോദിയെ ഭയക്കേണ്ടതില്ലെന്ന് മറ്റുള്ളവരെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. അധികാരത്തെ തോൽപ്പിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് അധികാരത്തെ ഭയക്കുന്ന മനസ്സിനെ തോൽപ്പിക്കണം എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് അതിന്റെ കാതൽ. “ഡറോ മത്” എന്ന സന്ദേശം അതുകൊണ്ട് ഒരു വ്യക്തിയുടെ ധൈര്യപ്രകടനമല്ല; അധികാരത്തിന്റെ മാനസികാധിപത്യത്തെ നിരസിക്കാനുള്ള രാഷ്ട്രീയ ക്ഷണമാണ്. ചോദിക്കൂ, മറുപടി ആവശ്യപ്പെടൂ, അധികാരത്തെ അതിന്റെ ഉയർന്ന പീഠത്തിൽ നിന്ന് താഴെയിറക്കി ജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ നിർത്തൂ—രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ ഇപ്പോഴത്തെ രാഷ്ട്രീയ നീക്കത്തിന്റെ സാരം അതാണ്. ഇന്ത്യൻ ജനാധിപത്യത്തിൽ അധികാരമാറ്റത്തിന് മുമ്പ് പലപ്പോഴും സംഭവിക്കുന്നത് മാനസികമാറ്റമാണ്. ജനങ്ങൾ ഒരു ഭരണകൂടത്തെ അജയ്യമായി കാണുന്നത് നിർത്തുന്ന നിമിഷം മുതൽ അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ അജയ്യതയുടെ മിഥ്യ തകരാൻ തുടങ്ങുന്നു. പ്രതിപക്ഷം സ്വയം ദുർബലമാണെന്ന് കരുതുന്നത് നിർത്തുന്ന നിമിഷം മുതൽ അതിന്റെ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ യാത്രയും ആരംഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഈ പാർലമെന്ററി സമ്മേളനത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ സന്ദേശം ഒരുപക്ഷേ ബില്ലുകളുടെ എണ്ണത്തിലോ സഭ തടസ്സപ്പെട്ട മണിക്കൂറുകളിലോ അല്ല, ഒരു ലളിതമായ വാക്കിലായിരിക്കും— ഭയപ്പെടരുത് .
പാർലമെന്റിൽ രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ psychological move: അധികാരത്തെ ഭയക്കുന്ന പ്രതിപക്ഷത്തിൽ നിന്ന് അധികാരത്തോട് മറുപടി ആവശ്യപ്പെടുന്ന പ്രതിപക്ഷത്തിലേക്ക്
