അസമിലെ മജുലിയിൽ മഴ പെയ്യുമ്പോൾ അത് ആകാശത്തുനിന്ന് വീഴുന്ന വെള്ളം മാത്രമല്ല. ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ ഒഴുക്കിനൊപ്പം ഭൂമിയുടെ അതിരുകൾ മാറ്റുകയും കൃഷിയുടെ ഭാവി നിർണയിക്കുകയും വീടുകളുടെ സുരക്ഷയെ ചോദ്യം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന ശക്തിയാണ് മഴ. നദിയും മനുഷ്യരും തമ്മിലുള്ള സഹവർത്തിത്വത്തെ ആശ്രയിച്ച് തലമുറകളായി ജീവിച്ചുവരുന്ന മജുലിയിലെ ഗ്രാമങ്ങളിൽ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം ഇപ്പോൾ ഒരു ദൂരസ്ഥമായ പരിസ്ഥിതി പ്രശ്നമല്ല; അത് വീടിന്റെ മുറ്റത്തും അടുക്കളയിലും കൃഷിയിടത്തിലും കുട്ടികളുടെ ജീവിതത്തിലും ദിവസേന അനുഭവപ്പെടുന്ന യാഥാർഥ്യമാണ്. മഴയുടെ സമയക്രമം മാറുന്നു, കനത്ത മഴയുടെ ഇടവേളകൾ ചുരുങ്ങുന്നു, വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന്റെ അനിശ്ചിതത്വം വർധിക്കുന്നു, നദീതീര ശോഷണം കൃഷിയിടങ്ങളെയും വീടുകളെയും നിരന്തരം ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ മാറ്റങ്ങളുടെ ആഘാതം കുടുംബത്തിലെ എല്ലാവരെയും ബാധിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും അതിന്റെ ദൈനംദിന ഭാരം ഏറ്റവും കൂടുതൽ അടിഞ്ഞുകൂടുന്നത് സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതത്തിലാണ്.
വെള്ളം ഉയരാൻ തുടങ്ങുമ്പോൾ ഒരു വീട്ടിലെ ആദ്യ തീരുമാനങ്ങൾ പലപ്പോഴും സ്ത്രീകളുടേതാണ്. അരിച്ചാക്ക് എവിടേക്ക് മാറ്റണം, വിത്തുകൾ എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കണം, കുട്ടികളുടെ പുസ്തകങ്ങളും രേഖകളും മരുന്നുകളും എങ്ങനെ സുരക്ഷിതമാക്കണം, കുടിവെള്ളം എത്ര ശേഖരിക്കണം, കന്നുകാലികളെ എവിടേക്ക് മാറ്റണം, കുടുംബത്തെ എപ്പോൾ സുരക്ഷിത സ്ഥാനത്തേക്ക് മാറ്റണം എന്നിങ്ങനെ ഓരോ ചെറിയ തീരുമാനവും ദുരന്തസമയത്ത് നിർണായകമാകുന്നു. ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ ഒഴുക്കിലെ ചെറിയ മാറ്റങ്ങൾ, വെള്ളത്തിന്റെ നിറം, മഴയുടെ ദൈർഘ്യം, കൃഷിയിടത്തിലെ മണ്ണിന്റെ സ്വഭാവം, നദി കരയിലേക്ക് അടുക്കുന്ന വേഗം എന്നിവ സ്ത്രീകൾ വർഷങ്ങളായുള്ള അനുഭവത്തിലൂടെ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഔദ്യോഗിക മുന്നറിയിപ്പ് ലഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ അപകടസാധ്യത മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന ഈ പ്രാദേശിക അറിവ് മജുലിയുടെ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധത്തിന്റെ പ്രധാന സാമൂഹിക വിഭവമാണ്.
എന്നാൽ, ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെ ഏജൻസിയും അവരുടെ അധികഭാരവും ഒരേ നാണയത്തിന്റെ രണ്ടു വശങ്ങളായി മാറുന്നു. അവർ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു എന്നത് അവരുടെ മേൽ ചുമതല കുറയുന്നു എന്നർഥമല്ല. മറിച്ച് പ്രതിസന്ധിയുടെ ഓരോ ഘട്ടത്തിലും കൂടുതൽ കാര്യങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നു. സാധാരണ ദിവസങ്ങളിൽ വീട്ടുജോലി, കുട്ടികളുടെ പരിചരണം, വയോധികരുടെ സംരക്ഷണം, കൃഷിപ്പണി, വെള്ളം ശേഖരിക്കൽ തുടങ്ങിയവയായി വേർതിരിഞ്ഞിരുന്ന ജോലികൾ വെള്ളപ്പൊക്കസമയത്ത് ഒരേസമയം അവരുടെ ചുമതലയായി മാറുന്നു. വീട് സംരക്ഷിക്കണം, ഭക്ഷണം സംരക്ഷിക്കണം, കുട്ടികളെ സുരക്ഷിതരാക്കണം, കന്നുകാലികളെ മാറ്റണം, കുടിവെള്ളം കണ്ടെത്തണം, അഭയകേന്ദ്രത്തിലേക്ക് പോകാനുള്ള ഒരുക്കം നടത്തണം. ദുരന്തം കുടുംബത്തിന്റെ സാധാരണ ജീവിതം നിർത്തിവയ്ക്കുമ്പോഴും സ്ത്രീകളുടെ ജോലി നിർത്തുന്നില്ല; പലപ്പോഴും അത് ഇരട്ടിയാകുന്നു.
വെള്ളപ്പൊക്കത്തിന് ശേഷം ഈ അധ്വാനം കൂടുതൽ നീളുന്നു. വെള്ളം ഇറങ്ങിയാൽ വീടിനുള്ളിലെ ചെളി നീക്കം ചെയ്യണം, നനഞ്ഞ ധാന്യം ഉണക്കണം, മലിനമായ വെള്ളം ഒഴിവാക്കി കുടിവെള്ളം കണ്ടെത്തണം, കുട്ടികൾക്ക് രോഗം വരാതിരിക്കാൻ ശ്രദ്ധിക്കണം, കന്നുകാലികളെ പരിപാലിക്കണം, തകർന്ന വീട്ടുപകരണങ്ങൾ കഴിയുന്നത്ര പുനഃസ്ഥാപിക്കണം. കൃഷിയിടം നശിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അടുത്ത വിളയ്ക്കായി വീണ്ടും മണ്ണൊരുക്കണം. വിത്തുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടാൽ അവ കണ്ടെത്തണം. കുടുംബത്തിന്റെ ഭക്ഷ്യശേഖരം കുറഞ്ഞാൽ പ്രാദേശികമായി ലഭിക്കുന്ന കാട്ടുചെടികളും നദീതീര സസ്യങ്ങളും മറ്റ് പ്രകൃതിവിഭവങ്ങളും ശേഖരിക്കേണ്ടിവരും. ഇങ്ങനെ ദുരന്തനിവാരണവും ഭക്ഷ്യസുരക്ഷയും ഗാർഹിക പരിചരണവും ഉപജീവന പുനഃസ്ഥാപനവും ഒരേ സ്ത്രീയുടെ ദിവസത്തിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്നു.
താൽക്കാലിക അഭയകേന്ദ്രങ്ങളിലെ ജീവിതം ഈ അസമത്വത്തെ കൂടുതൽ തുറന്നുകാട്ടുന്നു. വെള്ളപ്പൊക്കത്തിൽ വീടുവിടേണ്ടിവരുമ്പോൾ സ്കൂളുകളോ കമ്മ്യൂണിറ്റി കെട്ടിടങ്ങളോ മറ്റ് പൊതുസ്ഥലങ്ങളോ പല കുടുംബങ്ങൾക്കും അഭയകേന്ദ്രങ്ങളാകുന്നു. ഒരേ ഇടത്ത് നിരവധി കുടുംബങ്ങൾ കഴിയുമ്പോൾ സ്വകാര്യത കുറയുന്നു. സ്ത്രീകൾക്കും പെൺകുട്ടികൾക്കും സുരക്ഷിതമായ ശുചിമുറി സൗകര്യം, വെളിച്ചം, വ്യക്തിഗത ഇടം തുടങ്ങിയവയുടെ അഭാവം അധിക സമ്മർദം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. കുട്ടികളെയും വയോധികരെയും നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ സ്വന്തം ആരോഗ്യവും വിശ്രമവും പിന്നിലേക്ക് മാറ്റിവയ്ക്കേണ്ടിവരുന്നു. ദുരന്താശ്വാസത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക കണക്കുകളിൽ എത്ര കുടുംബങ്ങളെ മാറ്റിപ്പാർപ്പിച്ചു എന്നത് രേഖപ്പെടുത്താം; എന്നാൽ അഭയകേന്ദ്രത്തിൽ ഒരു സ്ത്രീ എത്ര മണിക്കൂർ വെള്ളത്തിനായി കാത്തുനിന്നു, എത്ര രാത്രികൾ സ്വകാര്യതയില്ലാതെ കഴിഞ്ഞു, കുട്ടികളെ നോക്കുന്നതിനിടെ സ്വന്തം ആവശ്യങ്ങൾ എത്ര തവണ മാറ്റിവച്ചു എന്നതിന്റെ കണക്ക് അപൂർവമാണ്.
കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം കൃഷിയെയും ഉപജീവനത്തെയും ബാധിക്കുന്നതോടെ കുടുംബത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക ഘടനയും മാറുന്നു. വിളനാശവും ഭൂമിനഷ്ടവും വരുമാനം കുറയ്ക്കുമ്പോൾ പുരുഷന്മാർ നഗരങ്ങളിലേക്കോ മറ്റു പ്രദേശങ്ങളിലേക്കോ ദിവസവേതന ജോലികൾ തേടി പോകുന്നു. കുടുംബത്തിന് പണം ലഭിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു വഴിയാണിത്. എന്നാൽ, അതിന്റെ മറുവശത്ത് വീട്ടിൽ അവശേഷിക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ ചുമതലകൾ കൂടുതൽ വ്യാപിക്കുന്നു. കൃഷിയിടം നോക്കണം, കന്നുകാലികളെ പരിപാലിക്കണം, കുട്ടികളുടെ വിദ്യാഭ്യാസം ഉറപ്പാക്കണം, വയോധികരെ പരിചരിക്കണം, കുടുംബച്ചെലവ് നിയന്ത്രിക്കണം, ദുരന്തസമയത്ത് വീടിന്റെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കണം. പുരുഷന്റെ കുടിയേറ്റം കുടുംബത്തിന്റെ വരുമാനത്തെ ഭാഗികമായി സംരക്ഷിക്കുമ്പോൾ സ്ത്രീയുടെ സമയം, അധ്വാനം, വിശ്രമം എന്നിവയാണ് അതിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചെലവായി മാറുന്നത്.
ഇതിലാണ് കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധിയുടെ ഗാർഹിക രാഷ്ട്രീയം തെളിയുന്നത്. സ്ത്രീകൾ കൂടുതൽ ഉത്തരവാദിത്തങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു, പക്ഷേ, അതിനനുസരിച്ചുള്ള വിഭവങ്ങളും അധികാരവും അവർക്കു ലഭിക്കുന്നില്ല. അവർ കൃഷി കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ ഭൂമിയുടെ ഉടമസ്ഥാവകാശം പലപ്പോഴും അവരുടെ പേരിലായിരിക്കണമെന്നില്ല. കുടുംബത്തിന്റെ ഭക്ഷ്യസുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നു, പക്ഷേ വിപണിയിലേക്കും സാമ്പത്തിക വിഭവങ്ങളിലേക്കും തുല്യമായ പ്രവേശനം ലഭിക്കണമെന്നില്ല. ദുരന്തസമയത്ത് കുടുംബത്തിന്റെ സുരക്ഷയെക്കുറിച്ച് തീരുമാനിക്കുന്നു, പക്ഷേ ഗ്രാമത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക ദുരന്തനിവാരണ പദ്ധതികൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ഇടങ്ങളിൽ അവരുടെ ശബ്ദം അതേ ശക്തിയിൽ പ്രതിഫലിക്കണമെന്നില്ല. അതിനാൽ സ്ത്രീകളുടെ ഏജൻസിയെ വെറും ‘പ്രതിസന്ധിയെ അതിജീവിക്കുന്ന ശേഷി’യായി കാണുന്നത് അപര്യാപ്തമാണ്. അവർ പ്രവർത്തിക്കുന്നവരും തീരുമാനമെടുക്കുന്നവരുമാണ്; എന്നാൽ അവർ പ്രവർത്തിക്കേണ്ടിവരുന്ന സാഹചര്യങ്ങൾ സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളാൽ നിർണയിക്കപ്പെട്ടവയാണ്.
മജുലിയിലെ സ്ത്രീകളുടെ പ്രാദേശിക പരിസ്ഥിതി അറിവിനും ഇതേ വൈരുധ്യമുണ്ട്. നദിയുടെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയുന്നതിലും ഭക്ഷ്യസസ്യങ്ങൾ കണ്ടെത്തുന്നതിലും വിത്തുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും കൃഷിയിലെ മാറ്റങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നതിലും അവർ നിർണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു. എന്നാൽ നയനിർമാണത്തിന്റെ ഭാഷയിൽ ഈ അറിവിന് ശാസ്ത്രീയ ഡാറ്റയേക്കാൾ താഴ്ന്ന സ്ഥാനം ലഭിക്കാറുണ്ട്. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധത്തിന്റെ പേരിൽ പുറത്ത് നിന്ന് രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പദ്ധതികൾക്ക് പ്രാദേശിക സ്ത്രീകളുടെ അനുഭവം ഉൾപ്പെടുത്താതെ മുന്നോട്ടുപോകുമ്പോൾ ഒരു പ്രധാന അറിവ് തന്നെ നഷ്ടപ്പെടുന്നു. സ്ത്രീകളെ സഹായം സ്വീകരിക്കുന്നവരായി മാത്രം കാണുന്നതിനുപകരം കാലാവസ്ഥാ പരിഹാരങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന പങ്കാളികളായി കാണേണ്ടത് അതുകൊണ്ടാണ്.
ഒരു വൈകുന്നേരം ബ്രഹ്മപുത്ര വീണ്ടും ഉയരുമ്പോൾ കമലാബാരിക്കു സമീപമുള്ള ഒരു വീട്ടിൽ ഒരു സ്ത്രീ അരിച്ചാക്ക് ഉയർന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് മാറ്റുന്നു. കുട്ടികളുടെ പുസ്തകങ്ങൾ പ്ലാസ്റ്റിക് കവറിൽ പൊതിയുന്നു. കുടുംബത്തിന്റെ രേഖകളും മരുന്നുകളും സുരക്ഷിതമാക്കുന്നു. കുടിവെള്ളം നിറയ്ക്കുന്നു. കന്നുകാലികളെ മാറ്റാനുള്ള ഒരുക്കം നടത്തുന്നു. അയൽവീട്ടിലെ വയോധികയുടെ സ്ഥിതി അന്വേഷിക്കുന്നു. കുറച്ച് കഴിഞ്ഞ് കുടുംബത്തെ എവിടേക്ക് മാറ്റണമെന്ന് തീരുമാനിക്കുന്നു. പുറത്തേക്ക് നദി ഉയരുകയാണ്. അകത്ത് ഒരു വീട് രക്ഷിക്കാനുള്ള തീരുമാനങ്ങൾ ഒന്നിനു പിന്നാലെ ഒന്നായി നടക്കുന്നു. ആ സ്ത്രീ ഭയപ്പെടുന്നില്ലെന്ന് പറയാനാവില്ല; അവൾക്ക് ക്ഷീണമില്ലെന്നും പറയാനാവില്ല. പക്ഷേ അവൾക്ക് ചെയ്യാനുള്ള കാര്യങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നില്ല.
ഈ ദൃശ്യത്തിലാണ് മജുലിയിലെ കാലാവസ്ഥാ ജീവിതത്തിന്റെ വലിയ വൈരുധ്യം. സ്ത്രീകൾ ദുരന്തത്തിന്റെ ഇരകൾ മാത്രമല്ല; കുടുംബത്തെയും സമൂഹത്തെയും അതിൽനിന്ന് കരകയറ്റുന്ന പ്രധാന ശക്തികളാണ്. എന്നാൽ അവരുടെ ശക്തിയെ തുടർച്ചയായി ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട് കൂടുതൽ ജോലി അവർക്കു കൈമാറുന്നത് കാലാവസ്ഥാ നീതിയല്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് എല്ലാം ചെയ്യാൻ കഴിയും എന്ന ധാരണയ്ക്ക് പകരം, എല്ലാം അവർ ഒറ്റയ്ക്ക് ചെയ്യേണ്ടിവരാത്ത ഒരു സാമൂഹിക സംവിധാനമാണ് ആവശ്യമായത്. പരിചരണപ്പണിയുടെ ഭാരം കുടുംബത്തിനകത്തും സമൂഹത്തിനകത്തും തുല്യമായി പങ്കിടണം. ദുരന്താശ്വാസ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളുടെ സ്വകാര്യതയും സുരക്ഷയും ആരോഗ്യവും ഉറപ്പാക്കണം. ഭൂമിയിലും ഉപജീവന വിഭവങ്ങളിലും സാമ്പത്തിക സംവിധാനങ്ങളിലും സ്ത്രീകളുടെ അവകാശം ശക്തിപ്പെടുത്തണം. പ്രാദേശിക കാലാവസ്ഥാ പദ്ധതികളിലും ഗ്രാമതല തീരുമാനങ്ങളിലും അവരുടെ പങ്കാളിത്തം ഔപചാരികമാക്കണം.
മജുലിയിൽ വെള്ളം ഓരോ വർഷവും ഉയരുന്നു. നദി കരകൾ മാറ്റുന്നു. കൃഷി കൂടുതൽ അനിശ്ചിതമാകുന്നു. പുരുഷന്മാരുടെ കുടിയേറ്റം വർധിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളുടെ ജോലി വീണ്ടും വീണ്ടും വ്യാപിക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവർ വീടുകളെയും ഭക്ഷണത്തെയും വിത്തുകളെയും കുട്ടികളെയും സമൂഹത്തിന്റെ ഓർമ്മകളെയും സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് ജീവിതത്തെ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നു. അതുകൊണ്ട് മജുലിയിലെ കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധിയെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർത്ഥ ചോദ്യം അവർക്ക് എത്രത്തോളം സഹിക്കാനാകും എന്നതല്ല. അവർ ഇത്രയും കാര്യങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്ക് ചെയ്യേണ്ടിവരുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണ് എന്നതാണ്. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധം സ്ത്രീകളുടെ സഹനശേഷിയെ കൂടുതൽ ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നതല്ല; അവരുടെ അധ്വാനത്തെ അംഗീകരിക്കുകയും അധികഭാരം പങ്കിടുകയും അവരുടെ അറിവിനും തീരുമാനാധികാരത്തിനും തുല്യമായ സ്ഥാനം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നതാണ്. ബ്രഹ്മപുത്രയുടെ വെള്ളം ഒരിക്കൽ ഇറങ്ങിപ്പോകും. പക്ഷേ അടുത്ത മഴയ്ക്കായി ഒരു ഗ്രാമത്തെ തയ്യാറാക്കേണ്ടത് നദിയെ മാത്രം മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ടല്ല; ആ നദിയുടെ ഉയർച്ച ഓരോ ദിവസവും സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ വഹിക്കുന്ന സ്ത്രീകളുടെ ശബ്ദം കേട്ടുകൊണ്ടായിരിക്കണം.
