ഇന്ത്യയിലെ പരിസ്ഥിതി ശാസ്ത്രത്തിന്റെ പിതാവ് എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കാവുന്ന മാധവ് ധനഞ്ജയ ഗാഡ്ഗിലിന്റെ വിയോഗം കേവലം ഒരു വ്യക്തിയുടെ നഷ്ടമല്ല, മറിച്ച് പ്രകൃതിക്ക് വേണ്ടി മുഴങ്ങിയ ഒരു ഇടിമുഴക്കം നിലച്ചു എന്നതാണ്. ശാസ്ത്രത്തെ ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കുകയും, ശാസ്ത്രീയമായ അറിവുകളെ സാധാരണക്കാരന്റെ ജീവിത സാഹചര്യങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത അതുല്യനായ പ്രതിഭയായിരുന്നു അദ്ദേഹം. 1942-ല് പൂനെയിലായിരുന്നു മാധവ് ഗാഡ്ഗിലിന്റെ ജനനം. ഹാര്വാര്ഡ് സര്വ്വകലാശാലയില് നിന്ന് പി.എച്ച്.ഡി നേടിയ അദ്ദേഹം ആധുനിക ബയോളജിയുടെയും മാത്തമാറ്റിക്കല് മോഡലിംഗിന്റെയും സാധ്യതകള് ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയാണ് തന്റെ ഗവേഷണങ്ങള് തുടങ്ങിയത്. എന്നാല്, ലാബുകള്ക്കുള്ളിലെ പരീക്ഷണങ്ങളേക്കാള് കാടുകളിലും മലനിരകളിലുമുള്ള പ്രായോഗിക പഠനങ്ങളോടായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന് താല്പര്യം. ബംഗളൂരുവിലെ ഇന്ത്യന് ഇന്സ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് സയന്സില് (IISc) അദ്ദേഹം സ്ഥാപിച്ച ‘സെന്റര് ഫോര് ഇക്കോളജിക്കല് സയന്സസ്’ ഇന്ത്യയിലെ പരിസ്ഥിതി പഠനങ്ങളുടെ കേന്ദ്രമായി മാറി.
മാധവ് ഗാഡ്ഗില് എന്ന പേര് ഇന്ത്യന് ജനതയുടെ, പ്രത്യേകിച്ച് മലയാളികളുടെ ഉള്ളില് പതിഞ്ഞത് ‘പശ്ചിമഘട്ട പരിസ്ഥിതി വിദഗ്ധ സമിതി’ (WGEEP) റിപ്പോര്ട്ടിലൂടെയാണ്. 2011-ല് അദ്ദേഹം സമര്പ്പിച്ച ഈ റിപ്പോര്ട്ട് പശ്ചിമഘട്ടത്തെ സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഒരു വലിയ പദ്ധതിയായിരുന്നു. പശ്ചിമഘട്ടത്തെ ഒന്നാകെ പരിസ്ഥിതി ലോല മേഖലയായി പ്രഖ്യാപിക്കണമെന്നും അതിനെ മൂന്ന് മേഖലകളായി തിരിക്കണമെന്നും അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള റിപ്പോര്ട്ട് പറഞ്ഞു.
ഗാഡ്ഗില് റിപ്പോര്ട്ടിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത അത് മുകളില് നിന്ന് അടിച്ചേല്പ്പിക്കുന്ന ഒന്നായിരുന്നില്ല എന്നതാണ്. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തില് തദ്ദേശവാസികള്ക്കും ഗ്രാമസഭകള്ക്കും നിര്ണ്ണായക അധികാരം നല്കണമെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. ഖനന മാഫിയകളും രാഷ്ട്രീയ താല്പര്യങ്ങളും ഗാഡ്ഗില് റിപ്പോര്ട്ടിനെ അട്ടിമറിക്കാന് ശ്രമിച്ചു. ജനങ്ങള്ക്കിടയില് തെറ്റിദ്ധാരണ പരത്തിക്കൊണ്ട് ഒരു വലിയ വിഭാഗത്തെ അദ്ദേഹത്തിന് എതിരെ തിരിച്ചുവിടാനും അന്ന് പലരും ശ്രമിച്ചു. മാധവ് ഗാഡ്ഗിലിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സംഭാവനകളിലൊന്ന് പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണത്തെ സാധാരണക്കാരന്റെ അധികാരമാക്കി മാറ്റി എന്നതാണ്. ഇതിനായി അദ്ദേഹം വികസിപ്പിച്ചെടുത്തതാണ് ‘ജനകീയ ജൈവവൈവിധ്യ രജിസ്റ്റര്’ (People’s Biodiversity Register – PBR). ഒരു പ്രദേശത്തെ ചെടികള്, മൃഗങ്ങള്, ഔഷധസസ്യങ്ങള്, പരമ്പരാഗത അറിവുകള് എന്നിവയെല്ലാം ആ നാട്ടുകാര് തന്നെ രേഖപ്പെടുത്തി വെക്കുന്ന രീതിയാണിത്. ശാസ്ത്രം ലബോറട്ടറികളില് മാത്രം ഒതുങ്ങേണ്ടതല്ലെന്നും, വയലിലും കാട്ടിലും പണിയെടുക്കുന്ന കര്ഷകര്ക്കും ആദിവാസികള്ക്കും പ്രകൃതിയെക്കുറിച്ച് വലിയ അറിവുണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. അറിവുകളെ ജനാധിപത്യവല്ക്കരിക്കാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ നീക്കം ആഗോളതലത്തില് തന്നെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെട്ടു.
തന്റെ എണ്പതാം വയസ്സില് അദ്ദേഹം പുറത്തിറക്കിയ ആത്മകഥയാണ് ‘എ വാക്ക് അപ്പ് ദ ഹില്: ലിവിംഗ് വിത്ത് ഇന്ഡ്യാസ് ബയോഡൈവേഴ്സിറ്റി’ (A Walk Up the Hill: Living with India’s Biodiversity). തന്റെ കുട്ടിക്കാലം മുതല് പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ കഠിനമായ യാത്രകള് വരെ അദ്ദേഹം ഇതില് വിവരിക്കുന്നുണ്ട്. വെറുമൊരു ഓര്മക്കുറിപ്പിനേക്കാള് ഉപരിയായി, ഇന്ത്യയുടെ പരിസ്ഥിതി ചരിത്രവും ഭരണകൂടങ്ങള് പ്രകൃതിയോട് കാട്ടുന്ന അവഗണനയും ഈ പുസ്തകം തുറന്നുകാട്ടുന്നു. തന്റെ ജീവിതം മുഴുവന് പ്രകൃതിക്കായി മാറ്റിവെച്ച ഒരാള്ക്ക് മാത്രം എഴുതാന് കഴിയുന്ന സത്യസന്ധമായ വരികളാണ് അതില് ഓരോന്നുമുള്ളത്.
കേരളത്തെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഗാഡ്ഗില് ഒരു പ്രവാചകനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ‘പശ്ചിമഘട്ടത്തെ സംരക്ഷിച്ചില്ലെങ്കില് കേരളം വലിയ ദുരന്തങ്ങള് നേരിടേണ്ടി വരും’ എന്ന് അദ്ദേഹം വര്ഷങ്ങള്ക്ക് മുന്പേ മുന്നറിയിപ്പ് നല്കി. 2018-ലെ മഹാപ്രളയവും വയനാട്ടിലെയും ഇടുക്കിയിലെയും ഉരുള്പൊട്ടലുകളും ഉണ്ടായപ്പോള് കേരളം ഗാഡ്ഗിലിനെ ഭീതിയോടെ ഓര്ത്തു. പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്തുകൊണ്ടുള്ള വികസനം ആത്മഹത്യാപരമാണെന്ന് അദ്ദേഹം വിളിച്ചുപറഞ്ഞു. പരിസ്ഥിതിയെ വിസ്മരിച്ചുകൊണ്ടുള്ള ഒരോ ക്വാറിയും ഓരോ നിര്മാണ പ്രവര്ത്തനവും വലിയ വിപത്തിലേക്കുള്ള വാതിലാണെന്ന് അദ്ദേഹം ഓരോ വേദികളിലും ആവര്ത്തിച്ചു. വെറുമൊരു അക്കാദമിക് വിദഗ്ധനായിരിക്കാന് ഗാഡ്ഗില് ഒരിക്കലും ആഗ്രഹിച്ചില്ല. അദ്ദേഹം ജനങ്ങള്ക്കിടയില് ഇറങ്ങിച്ചെന്നു. ഇന്ത്യയിലെ പവിത്ര വനങ്ങള് (Sacred Groves) സംരക്ഷിക്കുന്നതില് അദ്ദേഹം വലിയ പങ്ക് വഹിച്ചു. ജൈവവൈവിധ്യ രജിസ്റ്ററുകള് തയ്യാറാക്കുന്നതിലൂടെ പ്രാദേശികമായ അറിവുകളെ രേഖപ്പെടുത്താന് അദ്ദേഹം ഗ്രാമങ്ങളെ പ്രോത്സാഹിപ്പിച്ചു.
അവസാന കാലം വരെയും ഗാഡ്ഗില് തന്റെ നിലപാടുകളില് ഉറച്ചുനിന്നു. ശാസ്ത്രജ്ഞര് വെറും ഉപദേശികളായാല് പോരെന്നും അവര് സത്യത്തിന് വേണ്ടി നിലകൊള്ളുന്ന പോരാളികളാകണമെന്നും അദ്ദേഹം പ്രായോഗികമായി കാണിച്ചുതന്നു. പശ്ചിമഘട്ട റിപ്പോര്ട്ടിന്റെ പേരില് വേട്ടയാടപ്പെട്ടപ്പോഴും ‘ഞാന് ശാസ്ത്രത്തെയും സത്യത്തെയുമാണ് മുറുകെ പിടിക്കുന്നത്’ എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ മറുപടി വരുംതലമുറയിലെ ശാസ്ത്രജ്ഞര്ക്കും പരിസ്ഥിതി പ്രവര്ത്തകര്ക്കും ഒരു വലിയ പാഠമാണ്.
പരിസ്ഥിതി രംഗത്തെ ‘നോബല്’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ടൈലര് പ്രൈസ്, പത്മശ്രീ, പത്മഭൂഷണ്, ഷാന്തി സ്വരൂപ് ഭട്നാഗര് അവാര്ഡ് തുടങ്ങി നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങള് അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തി. എന്നാല്, അദ്ദേഹം ഏറ്റവും വലിയ പുരസ്കാരമായി കണ്ടത് പ്രകൃതിക്ക് വേണ്ടി അദ്ദേഹം ഉയര്ത്തിയ ശബ്ദം ജനങ്ങള് ഏറ്റെടുക്കുന്നതാണ്. ഗാഡ്ഗില് നമ്മെ ഓര്മിപ്പിക്കുന്നത് പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം എന്നത് ഒരു ആഡംബരമല്ല, മറിച്ച് അതിജീവനത്തിന്റെ മാര്ഗ്ഗമാണ് എന്നതാണ്. കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം ഒരു യാഥാര്ത്ഥ്യമായി നില്ക്കുന്ന ഈ കാലഘട്ടത്തില്, ഗാഡ്ഗില് ഉയര്ത്തിപ്പിടിച്ച ആശയങ്ങള്ക്ക് മുമ്പത്തേക്കാളും പ്രസക്തിയുണ്ട്. വരുംതലമുറകള്ക്ക് ജീവിക്കാന് യോഗ്യമായ ഒരു ഭൂമി ബാക്കിവെക്കണമെങ്കില് നാം ഗാഡ്ഗില് റിപ്പോര്ട്ടിന്റെ ആഴങ്ങളെ ഇനിയും അളക്കേണ്ടി വരും. മാധവ് ഗാഡ്ഗില് ഓര്മയാകുമ്പോള് പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ കരിനീല മലനിരകളിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റിന് ഒരു തേങ്ങലുണ്ടാകും; ആ കാടുകളിലെ ഓരോ മരച്ചില്ലകളും നിശബ്ദമായ ഒരു വിലാപത്തിലാകും. കാരണം, ആ മലനിരകളുടെ ഹൃദയമിടിപ്പ് അറിഞ്ഞ, അവയുടെ നിലവിളികള് ലോകത്തിന് മുന്നില് ശാസ്ത്രീയമായി അവതരിപ്പിച്ച കാവലാളായിരുന്നു അദ്ദേഹം. വെറുമൊരു ശാസ്ത്രജ്ഞന് എന്നതിലുപരി, പ്രകൃതിയുടെ ആത്മാവിനെ തൊട്ടറിഞ്ഞ ഒരു ഋഷിവര്യനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം പശ്ചിമഘട്ടത്തിന് കാവല് നിന്നു.
പശ്ചിമഘട്ടത്തിലെ ഓരോ ചോലവനങ്ങളും അരുവികളും സംരക്ഷിക്കപ്പെടുമ്പോള് മാത്രമേ ഗാഡ്ഗില് എന്ന നാമം പൂര്ണ്ണമായി ആദരിക്കപ്പെടുകയുള്ളൂ. രാഷ്ട്രീയ സമ്മര്ദ്ദങ്ങള്ക്കും മാഫിയാ ഭീഷണികള്ക്കും മുന്നില് പതറാതെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേതൃത്വത്തില് തയ്യാറാക്കിയ റിപ്പോര്ട്ട്, വരുംതലമുറയ്ക്കുള്ള ഒരു അതിജീവന രേഖയാണ്. പ്രകൃതിയെ സ്നേഹിക്കാനും അതിനെ ഒരു ജീവനുള്ള സത്തയായി കാണാനും പഠിപ്പിച്ച ആ ഗുരുനാഥന്റെ പാദമുദ്രകള് നമ്മുടെ വരുംകാല പരിസ്ഥിതി പോരാട്ടങ്ങള്ക്ക് എന്നും വഴികാട്ടുന്ന വെളിച്ചമായിരിക്കും. ഗാഡ്ഗില് എന്ന ശാസ്ത്രജ്ഞന് വിടവാങ്ങുമ്പോഴും, അദ്ദേഹം വിതച്ച വിവേകത്തിന്റെ വിത്തുകള് പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ താഴ്വരകളില് പുതിയ സമരവീര്യമായി മുളച്ചുപൊങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കും. മണ്ണും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ജൈവബന്ധത്തിന്റെ കാവല്ക്കാരനായി ചരിത്രം അദ്ദേഹത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തും. ആ വലിയ മനുഷ്യന്റെ സ്മരണയ്ക്ക് മുന്നില് ആദരവുകള്.
