ലോകം ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ കാലഘട്ടത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയാണ്. ജനാധിപത്യത്തിന്റെ പരമ്പരാഗത മൂല്യങ്ങൾ വെല്ലുവിളിക്കപ്പെടുന്നു. ദേശീയതയുടെ പേരിൽ അപരവത്കരണവും വിദ്വേഷവും വളരുന്നു. സാമ്പത്തിക അസമത്വം പുതിയ ഉയരങ്ങളിലെത്തുന്നു. കുടിയേറ്റ വിരുദ്ധതയും വംശീയ ദേശീയതയും മതാധിഷ്ഠിത രാഷ്ട്രീയവും പല രാജ്യങ്ങളിലും ഭരണകൂടങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തെത്തന്നെ മാറ്റുന്നു. അതേസമയം, ശീതയുദ്ധാനന്തര ലോകക്രമം ദുർബലമാവുകയും അമേരിക്കൻ ആധിപത്യത്തെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്ന പുതിയ ശക്തികേന്ദ്രങ്ങൾ ഉയർന്നുവരികയും ചെയ്യുന്നു.
ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് നവംബർ 13, 14 തീയതികളിൽ തെലങ്കാനയിലെ ഹൈദരാബാദിൽ ഭാരത് സമ്മിറ്റ് അരങ്ങേറുന്നത്. ലോകത്തെ എഴുപതോളം രാജ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ആയിരത്തോളം പ്രതിനിധികൾ പങ്കെടുക്കുമെന്ന് കോൺഗ്രസ് പ്രഖ്യാപിച്ച ഈ സമ്മേളനം കേവലം ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര കോൺഫറൻസല്ല. ഇന്ത്യയുടെ ഭാവി രാഷ്ട്രീയം, വിദേശനയം, ജനാധിപത്യം, സാമൂഹികനീതി എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ഒരു ബദൽ രാഷ്ട്രീയ സംവാദം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണിത്.
മുൻ വിദേശകാര്യ മന്ത്രി സൽമാൻ ഖുർഷിദിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ കോൺഗ്രസിന്റെ വിദേശകാര്യ വിഭാഗം സംഘടിപ്പിക്കുന്ന സമ്മേളനത്തിൽ ബ്രസീലിലെ വർക്കേഴ്സ് പാർട്ടി, ബ്രിട്ടനിലെ ലേബർ പാർട്ടി, ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ ആഫ്രിക്കൻ നാഷനൽ കോൺഗ്രസ്, ജർമനിയിലെ സോഷ്യൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടി തുടങ്ങിയ പ്രമുഖ പുരോഗമന രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ പ്രതിനിധികൾ പങ്കെടുക്കുമെന്നാണ് പ്രഖ്യാപനം. ആഗോള നയരൂപീകരണ വിദഗ്ധരും വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ പുരോഗമന ചിന്തകരും സമ്മേളനത്തിന്റെ ഭാഗമാകും.
രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ കാഴ്ചപ്പാടാണ് സമ്മേളനത്തിന്റെ കേന്ദ്ര പ്രമേയമെന്ന് സൽമാൻ ഖുർഷിദ് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. 2029-ലെ ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പിനപ്പുറത്തേക്കുള്ള കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയവും നയപരവുമായ ദിശ നിർണയിക്കുന്നതിൽ ഈ സമ്മേളനത്തിന് പങ്കുണ്ടാകുമെന്ന സൂചനയും അദ്ദേഹം നൽകിയിരിക്കുന്നു.
അപ്പോൾ, ഉയരുന്ന പ്രധാന ചോദ്യം ഇതാണ്: കോൺഗ്രസ് ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ നിലപാടിലേക്ക് മാറുകയാണോ? ഇന്ത്യയിൽ വലതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന് ബദലായി സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പുതിയൊരു ധാര രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമമാണോ ഹൈദരാബാദിൽ നടക്കുന്നത്? അതോ അന്താരാഷ്ട്ര ശ്രദ്ധയും രാഷ്ട്രീയ സ്വീകാര്യതയും വീണ്ടെടുക്കാനുള്ള കോൺഗ്രസിന്റെ മറ്റൊരു പ്രചാരണ തന്ത്രം മാത്രമാണോ ഇത്?
ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരം തേടുമ്പോൾ ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം കൂടുതൽ വ്യക്തമാകും.
എന്താണ് ഭാരത് സമ്മിറ്റ്? ഒരു സമ്മേളനത്തിനപ്പുറമുള്ള രാഷ്ട്രീയ ദൗത്യം
ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ രണ്ടാം പതിപ്പാണ് ഇത്തവണ ഹൈദരാബാദിൽ നടക്കുന്നത്. ആദ്യ സമ്മേളനം 2025 ഏപ്രിൽ 25, 26 തീയതികളിൽ തെലങ്കാനയിൽ സംഘടിപ്പിച്ചിരുന്നു. അന്ന് ആഗോള നീതി, ജനാധിപത്യം, കാലാവസ്ഥാ പ്രതിസന്ധി, സാമൂഹിക ഉൾച്ചേർക്കൽ തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളായിരുന്നു പ്രധാനമായും ചർച്ച ചെയ്തത്. രണ്ടാം പതിപ്പിൽ ഈ ആശയസംവാദത്തെ കൂടുതൽ വ്യക്തമായ രാഷ്ട്രീയ ദിശയിലേക്ക് വികസിപ്പിക്കാനാണ് ശ്രമം.
നവംബർ 10-ന് ഡൽഹിയിലെ എ.ഐ.സി.സി ആസ്ഥാനത്ത് നടത്തിയ പത്രസമ്മേളനത്തിൽ സൽമാൻ ഖുർഷിദ് പ്രഖ്യാപിച്ച വിവരങ്ങൾ ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഏകദേശം 70 രാജ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ആയിരത്തോളം പ്രതിനിധികൾ പങ്കെടുക്കും. 12 അന്താരാഷ്ട്ര സെഷനുകളും എട്ട് തെലങ്കാന കേന്ദ്രീകൃത സെഷനുകളുമാണ് ആസൂത്രണം ചെയ്തിരിക്കുന്നത്. ആഗോള രാഷ്ട്രീയത്തിലെ മാറ്റങ്ങൾ, പുതിയ ലോകക്രമം, ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയം, കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം, ജനാധിപത്യത്തിൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും നിർമിതബുദ്ധിയുടെയും സ്വാധീനം, മാധ്യമങ്ങളുടെ പങ്ക്, വിവരങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യത, സാമ്പത്തിക നീതി, സാമൂഹിക നീതി, ബഹുരാഷ്ട്ര സഹകരണം തുടങ്ങിയവയാണ് പ്രധാന ചർച്ചാവിഷയങ്ങൾ.
ഇതിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പ്രഖ്യാപനം ‘Our World’ എന്ന പേരിൽ ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര തിങ്ക് ടാങ്ക് രൂപീകരിക്കുമെന്നതാണ്. വിവിധ രാജ്യങ്ങളിലെ പുരോഗമന ചിന്തകരെയും നയരൂപീകരണ വിദഗ്ധരെയും രാഷ്ട്രീയ നേതാക്കളെയും ഒരുമിച്ചുകൊണ്ടുവരുന്ന സ്ഥിരം ബൗദ്ധിക വേദിയായിരിക്കും ഇത്. അതായത്, സമ്മേളനം രണ്ടുദിവസത്തെ ചർച്ചകളിൽ അവസാനിക്കുന്നതല്ല ലക്ഷ്യം. ആഗോള പുരോഗമന രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾ തമ്മിൽ ആശയവിനിമയവും അനുഭവവിനിമയവും നയപരമായ സഹകരണവും സാധ്യമാക്കുന്ന ഒരു സ്ഥിരം സംവിധാനത്തിന് രൂപം നൽകുകയാണ് ഉദ്ദേശ്യം.
ഇതൊരു പ്രധാനപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ നീക്കമാണ്. കാരണം, ആഗോള വലതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയം ഇന്ന് തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളിൽ മാത്രമല്ല, ആശയങ്ങളുടെ അന്താരാഷ്ട്ര ശൃംഖലകളിലൂടെയും പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ട്. അതിന് സമാനമായി ജനാധിപത്യത്തിനും സാമൂഹികനീതിക്കും മതേതരത്വത്തിനും സാമ്പത്തിക സമത്വത്തിനും വേണ്ടി നിലകൊള്ളുന്ന രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾക്ക് ഒരു ആഗോള സഹകരണ സംവിധാനം രൂപപ്പെടുത്താൻ കഴിയുമോ എന്ന പരീക്ഷണമാണ് ഹൈദരാബാദിൽ നടക്കുന്നത്.
വിദേശ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യം
ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ പ്രാധാന്യം അതിന്റെ പ്രതിനിധികളുടെ എണ്ണത്തിൽ മാത്രമല്ല, അവർ പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്ന രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യത്തിലാണ്. പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ട പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ പരിശോധിക്കാം. ബ്രസീലിലെ വർക്കേഴ്സ് പാർട്ടി – ലുല ഡ സിൽവയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ബ്രസീലിൽ ഇടതുപക്ഷ സാമൂഹിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും തൊഴിലാളി രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും പ്രധാന പ്രതിനിധിയായി വളർന്ന പ്രസ്ഥാനം. ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനം, സാമൂഹിക ക്ഷേമം, തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക പുനർവിതരണം എന്നിവയിൽ ശ്രദ്ധേയമായ അനുഭവസമ്പത്തുണ്ട്.
ബ്രിട്ടനിലെ ലേബർ പാർട്ടി-യൂറോപ്യൻ സോഷ്യൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാന പ്രതിനിധികളിലൊന്ന്. തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ, പൊതുസേവനങ്ങൾ, ക്ഷേമരാഷ്ട്രം, സാമ്പത്തിക നിയന്ത്രണം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ ദീർഘമായ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യമുള്ള പാർട്ടി.
ദക്ഷിണാഫ്രിക്കയിലെ ആഫ്രിക്കൻ നാഷനൽ കോൺഗ്രസ് – വർണവിവേചനത്തിനെതിരായ സമരത്തിന്റെ ചരിത്രവും നെൽസൺ മണ്ടേലയുടെ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യവും വഹിക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനം. വിമോചന രാഷ്ട്രീയം, രാഷ്ട്രീയ ജനാധിപത്യം, വംശീയ നീതി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അനുഭവങ്ങൾ അതിനുണ്ട്.
ജർമനിയിലെ സോഷ്യൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടി- യൂറോപ്യൻ സോഷ്യൽ ഡെമോക്രസിയുടെ പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ ശക്തികളിലൊന്ന്. സാമൂഹിക സുരക്ഷ, തൊഴിലാളികളുടെ പങ്കാളിത്തം, ക്ഷേമരാഷ്ട്ര സങ്കൽപ്പം, സാമ്പത്തിക ജനാധിപത്യം തുടങ്ങിയവയാണ് ഈ രാഷ്ട്രീയ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം.
ഇവർക്കു പുറമെ എഴുപതോളം രാജ്യങ്ങളിലെ തിങ്ക് ടാങ്കുകളും നയരൂപീകരണ വിദഗ്ധരും പങ്കെടുക്കുമെന്നാണ് സംഘാടകർ വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നത്.
എന്നാൽ, ഒരു കാര്യം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കണം. ഈ രാജ്യങ്ങളിലെ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടികൾ പങ്കെടുക്കുന്നു എന്നത് അവയുടെ ദേശീയ സർക്കാരുകൾ സമ്മേളനത്തിന് ഔദ്യോഗിക പിന്തുണ നൽകുന്നു എന്നർഥമല്ല. അതുപോലെ, മുഴുവൻ പ്രതിനിധികളുടെയും പേരുകൾ അടങ്ങിയ സ്ഥിരീകരിച്ച പട്ടിക ഇതുവരെ പൊതുവിൽ ലഭ്യമായിട്ടില്ല. അതിനാൽ, പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ട രാഷ്ട്രീയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളെയും അന്തിമമായി സ്ഥിരീകരിച്ച വ്യക്തിഗത അതിഥികളെയും കൂട്ടിക്കുഴയ്ക്കരുത്. ചൈനീസ് കമ്യൂണിസ്റ്റ് പാർട്ടി പ്രതിനിധി അയക്കുന്നില്ലെന്നും ഇന്ത്യയുടെ അയൽരാജ്യങ്ങളിലെ പുരോഗമന പാർട്ടികൾ പങ്കെടുക്കില്ലെന്നും ഖുർഷിദ് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. വിദേശ പ്രതിനിധികളുടെ വിസയും അനുമതിയും വിദേശകാര്യ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ നടപടിക്രമങ്ങൾക്ക് വിധേയമാണ്. ഇക്കാര്യത്തിൽ ശശി തരൂരിന്റെ ഇടപെടൽ സഹായകമായെന്നും അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.
ഇവിടെ ഉയരുന്ന പ്രധാന ചോദ്യം: ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽനിന്നുള്ള പുരോഗമന രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾ ഇന്ത്യയിൽ ഒരുമിച്ചുകൂടുമ്പോൾ അത് ഇന്ത്യൻ ജനതയ്ക്കും ലോകജനതയ്ക്കും നൽകുന്ന സന്ദേശമെന്താണ്?ഒന്നാമതായി, ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയം ഭരണകൂടത്തിന്റെ ഔദ്യോഗിക വിദേശനയത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല എന്ന സന്ദേശം. ഇന്ത്യയ്ക്ക് വ്യത്യസ്തമായ രാഷ്ട്രീയ കാഴ്ചപ്പാടുകളും അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളും ഉണ്ടാകാം. ഒരു ഭരണകൂടത്തിന്റെ നയമാണ് രാജ്യത്തിന്റെ ഏക രാഷ്ട്രീയ ശബ്ദമെന്ന് കരുതാനാവില്ല.
രണ്ടാമതായി, ലോകജനാധിപത്യത്തിന്റെ ഭാവിയെക്കുറിച്ചുള്ള സംവാദത്തിൽ ഇന്ത്യയിലെ പ്രതിപക്ഷത്തിനും പങ്കാളിത്തമുണ്ടെന്ന സന്ദേശം. മൂന്നാമതായി, ആഗോളതലത്തിൽ വളരുന്ന വലതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന് ബദലായി ജനാധിപത്യപരവും ബഹുസ്വരവുമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ മുന്നേറ്റം സാധ്യമാണെന്ന പ്രതീക്ഷ. ഇതിൽ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ടത്, ഇന്ത്യയെ ഒരു വലിയ വിപണിയായോ ഭൗമരാഷ്ട്രീയത്തിലെ തന്ത്രപ്രധാന പങ്കാളിയായോ മാത്രം കാണാതെ, ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും സാമൂഹിക നീതിയുടെയും ആശയങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്ന ഒരു രാജ്യമായി ലോകത്തിന് മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ്.
പുതിയ ലോകക്രമവും നെഹ്റുവിന്റെ പ്രസക്തിയും
ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ ആശയപരമായ അടിത്തറ മനസ്സിലാക്കണമെങ്കിൽ നെഹ്റുവിന്റെ വിദേശനയ പാരമ്പര്യത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞുനോക്കണം. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയം രൂപപ്പെടുത്തിയതിൽ ജവഹർലാൽ നെഹ്റുവിന് നിർണായക പങ്കുണ്ടായിരുന്നു. ശീതയുദ്ധകാലത്ത് അമേരിക്കൻ നേതൃത്വത്തിലുള്ള പാശ്ചാത്യ ചേരിയിലോ സോവിയറ്റ് നേതൃത്വത്തിലുള്ള കിഴക്കൻ ചേരിയിലോ ഇന്ത്യയെ ബന്ധിപ്പിക്കാതെ സ്വതന്ത്രമായ വിദേശനയ നിലപാട് സ്വീകരിക്കുകയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം.1955-ലെ ബാൻഡുങ് സമ്മേളനവും 1961-ലെ ബെൽഗ്രേഡ് സമ്മേളനവും ചേരിചേരാ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ വളർച്ചയിൽ നിർണായകമായി. ഇന്ത്യ, ഈജിപ്ത്, യുഗോസ്ലാവിയ, ഇന്തോനേഷ്യ, ഘാന തുടങ്ങിയ രാജ്യങ്ങൾ അതിൽ പ്രധാന പങ്കുവഹിച്ചു. അത് വെറുമൊരു നയതന്ത്ര തന്ത്രമായിരുന്നില്ല. കോളനിവത്കരണത്തിനെതിരായ പോരാട്ടം, ദേശീയ പരമാധികാരം, സമാധാനപരമായ സഹവർത്തിത്വം, ലോകസമാധാനം, പുതുതായി സ്വതന്ത്രമായ രാജ്യങ്ങളുടെ സ്വയംനിർണയാവകാശം എന്നിവയായിരുന്നു അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ഉള്ളടക്കം. ഇന്ന് ലോകം വീണ്ടും സമാനമായൊരു വഴിത്തിരിവിലാണ്.
അമേരിക്കൻ ആധിപത്യത്തിന് വെല്ലുവിളി ഉയരുന്നു. ചൈന ആഗോള ശക്തിയായി വളരുന്നു. റഷ്യയുമായുള്ള പാശ്ചാത്യ സംഘർഷങ്ങൾ പുതിയ ഭൗമരാഷ്ട്രീയ ധ്രുവീകരണങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കുന്നു. പശ്ചിമേഷ്യയിലെ യുദ്ധങ്ങളും ഫലസ്തീൻ പ്രശ്നവും അന്താരാഷ്ട്ര നിയമവ്യവസ്ഥയുടെ വിശ്വാസ്യതയെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നു. ആഫ്രിക്കയും ലാറ്റിനമേരിക്കയും ഏഷ്യയും ആഗോള സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ തീരുമാനങ്ങളിൽ കൂടുതൽ പങ്കാളിത്തം ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നെഹ്റുവിന്റെ ചേരിചേരാ നയം അതേ രൂപത്തിൽ പുനഃസ്ഥാപിക്കുക സാധ്യമല്ല. എന്നാൽ, അതിന്റെ അടിസ്ഥാന ആശയമായ തന്ത്രപരമായ സ്വയംഭരണവും സ്വതന്ത്രമായ ദേശീയ നിലപാടും പുതിയ സാഹചര്യങ്ങളിൽ പുനർനിർവചിക്കാനാകും. സൽമാൻ ഖുർഷിദിന്റെ പത്രസമ്മേളനത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പരാമർശം ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
കോൺഗ്രസ് ഇടപാടുകളെ മാത്രം അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള വിദേശനയത്തെ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല. ആശയപരമായ മൂല്യങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായ വിദേശനയമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. വെറും സ്വാർത്ഥതാൽപര്യത്തിനുപകരം വിവേകപൂർണമായ ദേശീയ താൽപര്യത്തിന് പ്രാധാന്യം നൽകണം. പുതിയ സാഹചര്യത്തിൽ ചേരിചേരാ നയത്തെ മറ്റൊരു രൂപത്തിൽ വികസിപ്പിക്കണമെന്നുമാണ് അദ്ദേഹം വ്യക്തമാക്കിയത്. ഇതിൽ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ദിശയുടെ സൂചനയുണ്ട്.
ഇന്ത്യ ഏതെങ്കിലും ശക്തിയുടെ അനുചരനാകേണ്ടതില്ല. അമേരിക്കയുമായും റഷ്യയുമായും ചൈനയുമായും യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളുമായും പശ്ചിമേഷ്യൻ രാജ്യങ്ങളുമായും ബന്ധം പുലർത്താം. പക്ഷേ, ആ ബന്ധങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനം ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങളും ദേശീയ താൽപര്യവും അന്താരാഷ്ട്ര നിയമത്തോടുള്ള പ്രതിബദ്ധതയും ആയിരിക്കണം. ഇതാണ് നെഹ്റുവിയൻ പാരമ്പര്യത്തെ പുതിയ കാലത്ത് പുനർവ്യാഖ്യാനിക്കാനുള്ള സാധ്യത.
മോദി ഭരണകൂടത്തിന്റെ വിദേശനയം: വലതുപക്ഷ കൂട്ടുകെട്ടുകളിലേക്ക്
ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയിൽ സൂക്ഷ്മത ആവശ്യമാണ്. മോദി സർക്കാർ അധികാരത്തിലെത്തിയതോടെ ഇന്ത്യ ഔദ്യോഗികമായി ചേരിചേരാ നയം ഉപേക്ഷിച്ച് ഒരു പ്രത്യേക ചേരിയിൽ ചേർന്നു എന്ന് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടൊന്നുമില്ല. ഇന്ത്യ ഇപ്പോഴും റഷ്യയുമായി പ്രതിരോധ-ഊർജ ബന്ധങ്ങൾ തുടരുന്നു. അമേരിക്കയുമായും ക്വാഡ് രാജ്യങ്ങളുമായും തന്ത്രപരമായ സഹകരണം വികസിപ്പിക്കുന്നു. ബ്രിക്സ്, ഷാങ്ഹായ് സഹകരണ സംഘടന തുടങ്ങിയ വേദികളിലും സജീവമാണ്. ഗൾഫ് രാജ്യങ്ങളുമായും ഇസ്രായേലുമായും ഇറാനുമായും വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളിൽ ബന്ധം നിലനിർത്തുന്നു. അതിനാൽ, ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയം ഇന്ന് മൾട്ടി-അലൈൻമെന്റ് അഥവാ ബഹുമുഖ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെ രീതിയിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. എന്നാൽ, അതിന്റെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തിൽ ചില മാറ്റങ്ങൾ വ്യക്തമാണ്.
പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി ട്രംപ്, നെതന്യാഹു, പുടിൻ, മെലോണി തുടങ്ങിയ വലതുപക്ഷ ദേശീയതയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തപ്പെടുന്ന നേതാക്കളുമായി വ്യക്തിപരമായ രാഷ്ട്രീയ അടുപ്പം പരസ്യമായി പ്രകടിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇസ്രായേലുമായുള്ള ബന്ധം കൂടുതൽ തന്ത്രപരവും പരസ്യവുമായ തലത്തിലേക്ക് ഉയർത്തിയിട്ടുണ്ട്. ഇതോടൊപ്പം വിദേശനയ തീരുമാനങ്ങളുടെ വ്യക്തികേന്ദ്രീകരണവും ആഭ്യന്തര രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ദേശീയതാവാദ ആഖ്യാനങ്ങളുടെ സ്വാധീനവും വർധിച്ചതായി അന്താരാഷ്ട്ര ഗവേഷണങ്ങൾ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു.
കാർണഗി എൻഡോവ്മെന്റ് ഫോർ ഇന്റർനാഷണൽ പീസ് 2026 മാർച്ചിൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച സാന്ദ്ര ഡെസ്ട്രാഡിയുടെ പഠനം ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ശ്രദ്ധേയമായ വിലയിരുത്തലാണ് നടത്തുന്നത്. മോദി സർക്കാരിന്റെ വലതുപക്ഷ ജനകീയ രാഷ്ട്രീയവും ദേശീയതാവാദവും ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയ രൂപീകരണത്തെയും ആശയവിനിമയത്തെയും സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ടെന്നാണ് പഠനം പറയുന്നത്. എന്നാൽ, ഇന്ത്യയുടെ ബഹുമുഖ അന്താരാഷ്ട്ര പങ്കാളിത്ത തന്ത്രം പൂർണമായി ഇല്ലാതായിട്ടില്ലെന്നും പഠനം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. അതുകൊണ്ട് പ്രശ്നം ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയം ഒരു ചേരിയിൽ ചേർന്നോ എന്നതിൽ മാത്രമല്ല. ഇന്ത്യയുടെ അന്താരാഷ്ട്ര ബന്ധങ്ങളെ നയിക്കുന്നത് ഏതു മൂല്യങ്ങളാണ് എന്നതിലാണ്.
ഫലസ്തീൻ പ്രശ്നത്തിൽ ഇന്ത്യയുടെ പരമ്പരാഗത നിലപാടും ഇസ്രായേലുമായുള്ള വർധിച്ചുവരുന്ന രാഷ്ട്രീയ അടുപ്പവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം പരിശോധിക്കണം. പശ്ചിമേഷ്യയിലെ സംഘർഷങ്ങളിൽ അന്താരാഷ്ട്ര നിയമവും മനുഷ്യാവകാശവും ഒരേ മാനദണ്ഡത്തിൽ ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ചോദ്യവും പ്രസക്തമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ സ്വതന്ത്ര വിദേശനയം എന്നത് അമേരിക്കയെയോ റഷ്യയെയോ എതിർക്കുക എന്നല്ല. ഒരു രാജ്യത്തോടും അന്ധമായ വിധേയത്വമില്ലാതെ സ്വന്തം നിലപാട് രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്. ഈ വിഷയത്തിലാണ് ഭാരത് സമ്മിറ്റിന് പ്രസക്തിയുള്ളത്. ഭരണകൂടത്തിന്റെ വിദേശനയത്തെ വിമർശനാത്മകമായി പരിശോധിക്കാനും ഇന്ത്യയുടെ തന്ത്രപരമായ സ്വയംഭരണത്തിന്റെ അർഥം പുനർനിർവചിക്കാനും അതിന് കഴിയണം.
കോൺഗ്രസിന്റെ ട്രാൻസ്ഫോർമേഷൻ: സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്കുള്ള ചുവടുമാറ്റമോ?
ഭാരത് സമ്മിറ്റിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആഭ്യന്തര രാഷ്ട്രീയ ചോദ്യം ഇതാണ്. കോൺഗ്രസ് ഒരു ആശയപരമായ പരിവർത്തനത്തിലൂടെ കടന്നുപോകുകയാണോ? കോൺഗ്രസിനുള്ളിൽ വിവിധ രാഷ്ട്രീയ ധാരകൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. അവയെ വിശകലനപരമായി മൂന്നായി തിരിക്കാം.
സെന്ററിസ്റ്റ് ധാര: ഭരണപരമായ മധ്യനിലപാടുകൾക്കും സാമ്പത്തിക പരിഷ്കാരങ്ങൾക്കും സ്ഥാപനപരമായ സ്ഥിരതയ്ക്കും പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന വിഭാഗം. വ്യവസായ-വാണിജ്യ താൽപര്യങ്ങളോടും പരമ്പരാഗത ഭരണവർഗത്തോടും കൂടുതൽ അടുപ്പമുള്ള നേതാക്കളും ഈ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തിൽ കാണാം.
സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് ധാര: സാമൂഹിക നീതി, സാമ്പത്തിക പുനർവിതരണം, തൊഴിലാളികളുടെ അവകാശങ്ങൾ, ക്ഷേമരാഷ്ട്രം, മതേതരത്വം, ന്യൂനപക്ഷ സംരക്ഷണം, ഭരണഘടനാ ജനാധിപത്യം എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യം നൽകുന്ന വിഭാഗം.
സെന്റർ-റൈറ്റ് ധാര: വിപണി കേന്ദ്രീകൃത സാമ്പത്തിക സമീപനം, പരമ്പരാഗത സാമൂഹിക മൂല്യങ്ങളോടുള്ള അടുപ്പം, ക്രമസമാധാനത്തിനും ഭരണപരമായ സ്ഥിരതയ്ക്കും മുൻഗണന തുടങ്ങിയവ പ്രകടിപ്പിക്കുന്ന വിഭാഗം.
ഇവ കോൺഗ്രസിന്റെ ഔദ്യോഗികമായി അംഗീകരിച്ച മൂന്ന് വിഭാഗങ്ങളല്ല. പാർട്ടിക്കുള്ളിലെ ആശയപരമായ വൈവിധ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഒരു രാഷ്ട്രീയ വിശകലനരീതിയാണ്.
ഇവിടെ രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ സമീപനം പ്രത്യേകം പരിശോധിക്കണം. 2024-ലെ ലോക്സഭാ തെരഞ്ഞെടുപ്പിനുശേഷം രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകളിൽ സാമൂഹികനീതി, ജാതി സെൻസസ്, അധികാര-വിഭവ പങ്കാളിത്തം, ഭരണഘടനാ സംരക്ഷണം, സാമ്പത്തിക സമത്വം എന്നിവയ്ക്ക് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യം ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. കോൺഗ്രസിന്റെ 2024-ലെ പ്രകടനപത്രികയായ ‘ന്യായ് പത്ര’ ഇതിന് തെളിവാണ്. ദേശീയ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ജാതി സെൻസസ്, എസ്.സി-എസ്.ടി-ഒ.ബി.സി സംവരണത്തിലെ 50 ശതമാനം പരിധി ഉയർത്താനുള്ള ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി, സംവരണ ബാക്ക് ലോഗ് നികത്തൽ, സ്ഥിരം തൊഴിലുകളുടെ കരാർവത്കരണം അവസാനിപ്പിക്കൽ, നഗര ദരിദ്രർക്കുള്ള തൊഴിൽ പദ്ധതി, വരുമാന-സമ്പത്ത് അസമത്വം കുറയ്ക്കാനുള്ള നയങ്ങൾ തുടങ്ങിയ നിർദേശങ്ങൾ കോൺഗ്രസിന്റെ പ്രകടനപത്രികയിൽ ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു. ഇത് ഒരു സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ പ്രധാനപ്പെട്ട ഘടകങ്ങളാണ്.
അതോടൊപ്പം രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ പ്രസംഗങ്ങളിൽ ജാതി അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള അധികാര അസമത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചയും കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണത്തിനെതിരായ വിമർശനവും വർധിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ആശയങ്ങളും ഈ മാറ്റവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ബ്രസീലിലെ വർക്കേഴ്സ് പാർട്ടി, ജർമനിയിലെ സോഷ്യൽ ഡെമോക്രാറ്റിക് പാർട്ടി, ബ്രിട്ടനിലെ ലേബർ പാർട്ടി തുടങ്ങിയ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുമായി ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നത് കോൺഗ്രസിന് സാമൂഹിക ജനാധിപത്യത്തിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര അനുഭവങ്ങൾ പഠിക്കാനുള്ള അവസരമാണ്. എന്നാൽ, ഇതിനെ കോൺഗ്രസ് ഔദ്യോഗികമായി സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് പാർട്ടിയായി പ്രഖ്യാപിച്ചു എന്ന നിലയിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര സമ്മേളനത്തിലെ അതിഥികൾ മാത്രം പാർട്ടിയുടെ ആശയപരമായ സ്വഭാവം നിർണയിക്കില്ല. പാർട്ടിയുടെ ഔദ്യോഗിക പ്രമേയങ്ങൾ, സാമ്പത്തിക നയങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ നിലപാടുകൾ, ഭരണപരമായ തീരുമാനങ്ങൾ, സംഘടനാ പ്രവർത്തനം എന്നിവയിലാണ് യഥാർഥ പരിവർത്തനം പ്രതിഫലിക്കേണ്ടത്. ഇവിടെയാണ് കോൺഗ്രസിന് മുന്നിലുള്ള യഥാർഥ വെല്ലുവിളി. കോൺഗ്രസ് ഔദ്യോഗികമായി സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് ലൈനിലേക്ക് വരുമോ? ഈ ചോദ്യം ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ ഭാവി രാഷ്ട്രീയ പ്രാധാന്യത്തെ നിർണയിക്കുന്നതാണ്.
കോൺഗ്രസ് ചരിത്രപരമായി ഒരു വിശാലമായ രാഷ്ട്രീയ കൂട്ടായ്മയാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യസമരകാലം മുതൽ വ്യത്യസ്ത ആശയധാരകളെ ഉൾക്കൊണ്ടാണ് പാർട്ടി വളർന്നത്. നെഹ്റുവിന്റെ സോഷ്യലിസ്റ്റ് ചായ്വുള്ള മിശ്ര സമ്പദ്വ്യവസ്ഥാ കാഴ്ചപ്പാടും ഇന്ദിരാഗാന്ധിയുടെ ബാങ്ക് ദേശസാത്കരണം പോലുള്ള ഇടപെടലുകളും രാജീവ് ഗാന്ധിയുടെ സാങ്കേതിക-സാമ്പത്തിക ആധുനികവത്കരണവും നരസിംഹറാവുവിന്റെ സാമ്പത്തിക ഉദാരവത്കരണവും മൻമോഹൻ സിങ്ങിന്റെ ക്ഷേമപദ്ധതികളും കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
ഇതിൽനിന്ന് വ്യക്തമാണ്: കോൺഗ്രസ് ഒരിക്കലും പൂർണമായും ഏകശിലാരൂപത്തിലുള്ള ഒരു ഇടതുപക്ഷ പാർട്ടിയായിരുന്നില്ല .ഇന്നും അതിന്റെ നേതൃനിരയിൽ വ്യത്യസ്ത ആശയധാരകൾ നിലനിൽക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഒരു അന്താരാഷ്ട്ര സമ്മേളനത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ പാർട്ടി മുഴുവനായി സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിലേക്ക് മാറുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കുന്നത് അതിവേഗ നിഗമനമായിരിക്കും. എന്നാൽ, ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ദിശയുടെ രൂപീകരണത്തിനുള്ള ശ്രമം നടക്കുന്നുണ്ടെന്ന് പറയാം.
രാഹുൽ ഗാന്ധിയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഇടപെടലുകൾ, സാമൂഹികനീതിക്ക് നൽകുന്ന പ്രാധാന്യം, ഭരണഘടനാ സംരക്ഷണത്തെ മുൻനിർത്തിയുള്ള രാഷ്ട്രീയം, ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ അന്താരാഷ്ട്ര പങ്കാളിത്തം, ‘Our World’ തിങ്ക് ടാങ്ക് രൂപീകരണം എന്നിവ ഒരുമിച്ചുവായിക്കുമ്പോൾ ഒരു ആശയപരമായ പുനഃസംഘടനയുടെ സാധ്യത കാണാനാകും.
കോൺഗ്രസ് ഔദ്യോഗികമായി ചില മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാകേണ്ടതുണ്ട്., സാമൂഹിക നീതിയും ജാതി സെൻസസും പാർട്ടിയുടെ തെരഞ്ഞെടുപ്പ് മുദ്രാവാക്യുംങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങാതെ സ്ഥിരമായ നയപരിപാടികളാകണം., സ്വകാര്യവത്കരണം, തൊഴിൽ നിയമങ്ങൾ, കോർപ്പറേറ്റ് കേന്ദ്രീകരണം, പൊതുമേഖല, ക്ഷേമരാഷ്ട്രം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ വ്യക്തമായ സാമ്പത്തിക നയം രൂപപ്പെടുത്തണം. ന്യൂനപക്ഷ അവകാശങ്ങളും മതേതരത്വവും ഭരണഘടനാപരമായ ബാധ്യതയായി ഉയർത്തിപ്പിടിക്കണം. കർഷകർ, തൊഴിലാളികൾ, ദലിതർ, ആദിവാസികൾ, പിന്നാക്ക വിഭാഗങ്ങൾ, സ്ത്രീകൾ, അസംഘടിത തൊഴിലാളികൾ എന്നിവരുമായി പാർട്ടിക്ക് ശക്തമായ സാമൂഹിക ബന്ധം ഉണ്ടാകണം. ഈ രാഷ്ട്രീയ ദിശയെ ഔദ്യോഗിക പാർട്ടി പ്രമേയങ്ങളിലൂടെയും സംഘടനാ തീരുമാനങ്ങളിലൂടെയും ഉറപ്പിക്കണം. ഇതെല്ലാം നിലവിൽ രാഹുൽ ഗാന്ധി പറയുന്നവയാണ്. ഔദ്യോഗികമായി സംഭവിച്ചാൽ ഭാരത് സമ്മിറ്റ് കോൺഗ്രസിന്റെ രാഷ്ട്രീയ ട്രാൻസ്ഫോർമേഷനിലെ ഒരു പ്രധാന നാഴികക്കല്ലായി മാറും. അല്ലാത്തപക്ഷം അതൊരു ശ്രദ്ധേയമായ അന്താരാഷ്ട്ര ആശയവിനിമയ പരിപാടിയായി മാത്രം അവശേഷിക്കും.
ഭാരത് സമ്മിറ്റിന്റെ യഥാർഥ വിജയം എത്ര രാജ്യങ്ങളിൽനിന്ന് ആളുകൾ എത്തുന്നു എന്നതുകൊണ്ട് മാത്രം അളക്കാനാവില്ല. എത്ര പ്രമുഖർ പ്രസംഗിക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ടും നിർണയിക്കാനാവില്ല.
ഈ സമ്മേളനം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ഇന്ത്യയുടെ വിദേശനയത്തെക്കുറിച്ച് ഒരു വ്യക്തമായ ബദൽ രേഖ ഉയർന്നുവരുന്നുണ്ടോ? ജനാധിപത്യത്തിനും സാമൂഹികനീതിക്കും വേണ്ടി പ്രവർത്തിക്കുന്ന അന്താരാഷ്ട്ര പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്കിടയിൽ സ്ഥിരമായ ബന്ധം രൂപപ്പെടുന്നുണ്ടോ? ‘Our World’ ഒരു യഥാർഥ നയരൂപീകരണ വേദിയായി മാറുന്നുണ്ടോ? കോൺഗ്രസ് അതിന്റെ ആശയപരമായ ദിശയെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായ പ്രഖ്യാപനം നടത്തുന്നുണ്ടോ? ഈ ചോദ്യങ്ങൾക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങളാണ് സമ്മേളനത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ വിജയം നിർണയിക്കുക.
ഇന്ത്യ ഇന്ന് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ ജനാധിപത്യ രാജ്യമാണ്. എന്നാൽ, ജനാധിപത്യത്തിന്റെ വലുപ്പം മാത്രം അതിന്റെ ഗുണനിലവാരം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. ഭരണഘടനാ മൂല്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ, സാമൂഹിക നീതി ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നുണ്ടോ, വിദേശനയം സ്വതന്ത്രമായ ദേശീയ താൽപര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണോ രൂപപ്പെടുന്നത്, ലോകസമാധാനത്തിനും അന്താരാഷ്ട്ര നീതിക്കും ഇന്ത്യ ശബ്ദമുയർത്തുന്നുണ്ടോ എന്നതെല്ലാമാണ് യഥാർഥ മാനദണ്ഡങ്ങൾ.
ഒരു കാലത്ത് ചേരിചേരാ പ്രസ്ഥാനത്തിന്റെ ശക്തമായ ശബ്ദമായിരുന്നു ഇന്ത്യ. കോളനിവത്കരണത്തിനെതിരായ പോരാട്ടത്തിലും പുതിയ സ്വതന്ത്ര രാജ്യങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വയംനിർണയത്തിലും ഇന്ത്യക്ക് സവിശേഷമായ പങ്കുണ്ടായിരുന്നു. ആ പാരമ്പര്യത്തെ പുതിയ ലോകക്രമത്തിൽ എങ്ങനെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാം എന്ന ചോദ്യമാണ് ഹൈദരാബാദിൽ ഉയരുന്നത്. അതേസമയം, ഇന്ത്യയുടെ ആഭ്യന്തര രാഷ്ട്രീയത്തിൽ വലതുപക്ഷ ദേശീയതയ്ക്ക് ബദലായി ഒരു ജനാധിപത്യ-സാമൂഹികനീതി രാഷ്ട്രീയം രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമവും ഇതിന്റെ ഭാഗമാണ്. കോൺഗ്രസ് അതിനായി സ്വയം പരിവർത്തനത്തിന് തയ്യാറാകുമോ എന്നതാണ് നിർണായകം.
സെന്ററിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ സുരക്ഷിതമായ മധ്യനിലപാടുകളിൽ തുടരുകയാണോ, അതോ വ്യക്തമായ സെന്റർ-ലെഫ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയ ദിശ സ്വീകരിക്കുകയാണോ എന്നത് വരുംകാലം തെളിയിക്കും. ഭാരത് സമ്മിറ്റിന് ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രീയത്തെ ഒറ്റയടിക്ക് മാറ്റാനാവില്ല. പക്ഷേ, ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയം ഇന്ന് അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ചില നിർണായക ചോദ്യങ്ങളെ അന്താരാഷ്ട്ര സംവാദത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുവരാൻ അതിന് കഴിയും.
ഇന്ത്യയ്ക്ക് ലോകത്തോട് സംസാരിക്കാൻ ഒരു പുതിയ രാഷ്ട്രീയ ഭാഷ ആവശ്യമുണ്ട്. ആ ഭാഷ അധികാരത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല; ജനാധിപത്യത്തിന്റെയും നീതിയുടെയും സ്വതന്ത്രമായ ദേശീയ നിലപാടിന്റെയും ഭാഷയായിരിക്കണം. ഹൈദരാബാദിൽ ഉയരുന്ന സംവാദത്തിന്റെ യഥാർഥ പ്രസക്തി അതാണ്.
